Adhyay 8, Sloka 26 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 8 • Verse 26

शुक्लकृष्णे गती होते जगतः शाश्वते मते।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

शुक्लकृष्णे गतिः होति जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्यया वर्तते पुनः ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

शु-क्ल-कृ-ष्णे / ग-तिः / हो-ति / ज-ग-तः / शा-श्-व-ते / म-ते ।
ए-क-या / या-त्य्-अ-ना-वृ-त्ति-म-न्य-या / व-र्-ते / पु-नः ॥

3 संधि-विच्छेद एवं पदार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
शुक्लकृष्णे	शुक्ल और कृष्ण पक्षों में
गतिः	गति या मार्ग
होति	होता है
जगतः	जगत का
शाश्वते	शाश्वत या अनादि
मते	मत में या विचार में
एकया	एक (मार्ग) से
याति	जाता है
अनावृत्तिम्	अनावृत्ति को या पुनरावृत्ति न होना
अन्यया	अन्य (मार्ग) से
वर्तते	प्रवर्तित होता है
पुनः	पुनः या फिर से

4 पंक्तिवार अर्थ

शुक्लकृष्णे गतिः होति जगतः शाश्वते मते ।
— शाश्वत मत में जगत के लिए शुक्ल और कृष्ण पक्षों में गतियाँ होती हैं।

एकया यात्यनावृत्तिमन्यया वर्तते पुनः ॥
— एक से याति अनावृत्ति को, अन्य से पुनः प्रवर्तित होता है।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सार

शाश्वत मत में जगत के लिए शुक्ल पक्ष की गति अनावृत्ति (मोक्ष) की ओर ले जाती है, जबकि कृष्ण पक्ष की गति पुनरावृत्ति (संसार) की ओर।

6 गहन आध्यात्मिक आंतरिक अर्थ

यह श्लोक द्वंद्वात्मक काल गतियों का रहस्य उजागर करता है, जो प्रयाण के फल को निर्धारित करता है। आध्यात्मिक रूप से, 'शुक्लकृष्णे गतिः होति' सात्त्विक (शुक्ल) और तामसिक (कृष्ण) मार्गों का प्रतीक है—शुक्ल से 'एकया यात्यनावृत्तिम्' मोक्ष प्राप्ति, कृष्ण से 'अन्यया वर्तते पुनः' संसार चक्र। 'जगतः शाश्वते मते' का गहन अर्थ है कि यह शाश्वत सत्य है, जो चित्त की गुण प्रधानता पर आधारित—सात्त्विक भक्ति से अनावृत्ति। यह हमें प्रेरित करता है कि जीवन को सात्त्विकता से भरें, ताकि प्रयाण के द्वार पर शुक्ल गति मिले और आत्मा शाश्वत मुक्ति में विलीन हो, द्वंद्व से परे।

১ প্রতিলিপ্যন্তরণ

শুক্লকৃষ্ণে গতিঃ হোতি জগতঃ শাশ্বতে মতে ।
একয়া যাত্যনাবৃত্তিমন্যয়া বর্ততে পুনঃ ॥

২ শুদ্ধ উচ্চারণ মার্গদর্শন

শু-ক্ল-কৃ-ষ্ণে / গ-তিঃ / হো-তি / জ-গ-তঃ / শা-শ্-ব-তে / ম-তে ।
এ-ক-য়া / যা-ত্য-অ-না-বৃ-ত্তি-ম-ন্য-য়া / ব-র্-তে / পু-নঃ ॥

৩ সন্ধি-বিচ্ছেদ ও পদার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
শুক্লকৃষ্ণে	শুক্ল এবং কৃষ্ণপক্ষে
গতিঃ	গতি বা পথ
হোতি	হয়
জগতঃ	জগতের
শাশ্বতে	শাশ্বত বা অনাদি
মতে	মতে বা বিবেচনায়
একয়া	এক (পথ) দিয়ে
যাতি	যায়
অনাবৃত্তিম্	অনাবৃত্তিকে বা পুনরাবৃত্তি না হওয়াকে
অন্যয়া	অন্য (পথ) দিয়ে
বর্ততে	প্রবর্তিত হয়
পুনঃ	পুনরায় বা আবার

৪ পংক্তিবার অর্থ

শুক্লকৃষ্ণে গতিঃ হোতি জগতঃ শাশ্বতে মতে ।
— শাশ্বত মতে জগতের জন্য শুক্ল এবং কৃষ্ণপক্ষে গতি হয়।

একয়া যাত্যনাবৃত্তিমন্যয়া বর্ততে পুনঃ ॥
— এক দিয়ে যায় অনাবৃত্তিতে, অন্য দিয়ে পুনরায় প্রবর্তিত হয়।

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সার

শাশ্বত মতে জগতের জন্য শুক্লপক্ষের গতি অনাবৃত্তি (মোক্ষ) এর দিকে নিয়ে যায়, যেখানে কৃষ্ণপক্ষের গতি পুনরাবৃত্তি (সংসার) এর দিকে।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক অন্তর্নিহিত অর্থ

এই শ্লোক দ্বন্দ্বাত্মক কালগতির রহস্য প্রকাশ করে, যা প্রয়াণের ফল নির্ধারণ করে। আধ্যাত্মিকভাবে, 'শুক্লকৃষ্ণে গতিঃ হোতি' সাত্ত্বিক (শুক্ল) এবং তামসিক (কৃষ্ণ) পথের প্রতীক—শুক্ল থেকে 'একয়া যাত্যনাবৃত্তিম্' মোক্ষলাভ, কৃষ্ণ থেকে 'অন্যয়া বর্ততে পুনঃ' সংসারচক্র। 'জগতঃ শাশ্বতে মতে'র গভীর অর্থ এটি শাশ্বত সত্য, যা চিত্তের গুণপ্রধানতার উপর ভিত্তিক—সাত্ত্বিক ভক্তিতে অনাবৃত্তি। এটি আমাদের অনুপ্রাণিত করে যে জীবনকে সাত্ত্বিকতায় পূর্ণ করতে হবে, যাতে প্রয়াণের দ্বারে শুক্লগতি মিলুক এবং আত্মা শাশ্বত মুক্তিতে লীন হয়, দ্বন্দ্বের অতীত।

1 Transliteration

Śukla-kṛṣṇe gatiḥ hoti jagataḥ śāśvate mate |
Ekayā yāty anāvṛttim anyayā vartate punaḥ ||

2 Pronunciation Guide

Śu-kla-kṛṣ-ṇe / ga-tiḥ / ho-ti / ja-ga-taḥ / śā-śva-te / ma-te |
E-ka-yā / yā-ty a-nā-vṛt-tim / a-nya-yā / var-ta-te / pu-naḥ ||

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Śuklakṛṣṇe	In bright and dark fortnights
Gatiḥ	Paths
Hoti	Exist
Jagataḥ	Of the world
Śāśvate	Eternal
Mate	Opinion
Ekayā	By one (path)
Yāti	Leads
Anāvṛttim	Non-return
Anyayā	By the other
Vartate	Proceeds
Punaḥ	Again

4 Line-by-Line Meaning

Śukla-kṛṣṇe gatiḥ hoti jagataḥ śāśvate mate |
— In the eternal perspective, paths for the world exist in bright and dark fortnights.

Ekayā yāty anāvṛttim anyayā vartate punaḥ ||
— One leads to non-return, the other to return again.

5 Full Verse Meaning

In the eternal perspective, the world's paths in bright fortnights lead to non-return (liberation), while those in dark lead to return (rebirth).

6 Deep Spiritual Meaning

This verse unveils the dual nature of temporal paths, dictating departure's outcome. Spiritually, 'śuklakṛṣṇe gatiḥ hoti' symbolizes sattvic (bright) and tamasic (dark) routes—bright to 'ekayā yāty anāvṛttim' moksha, dark to 'anyayā vartate punaḥ' samsara cycles. 'Jagataḥ śāśvate mate' profoundly affirms this as timeless truth, rooted in mind's dominant quality—sattvic devotion yields non-return. It inspires saturating life with sattva, securing bright path at life's end, dissolving the soul in eternal liberation beyond duality.