Adhyay 8, Sloka 24 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 8 • Verse 24

अग्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

अग्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

अ-ग्नि-ज्यो-ति-र-हः शुक्-लः ष-ण्मा-सा उ-त्त-रा-य-णम् ।
त-त्र प्र-या-ता ग-च्छ-न्-ति ब्रह्म ब्रह्म-वि-दो ज-नाः ॥

3 संधि-विच्छेद एवं पदार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः	अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्ल पक्ष
षण्मासा उत्तरायणम्	छह मास का उत्तरायण
तत्र	उसमें (उस पथ में)
प्रयाता	प्रस्थान करने वाले
गच्छन्ति	जाते हैं
ब्रह्म	ब्रह्म को
ब्रह्मविदः जनाः	ब्रह्म को जानने वाले लोग

4 पंक्तिवार अर्थ

"अग्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।" – अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्ल पक्ष और छह मास का उत्तरायण (ये सब प्रकाश के प्रतीक हैं)...

"तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥" – ...उस (प्रकाशमय मार्ग) में प्रस्थान करने वाले ब्रह्मवेत्ता लोग ब्रह्म को प्राप्त हो जाते हैं।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सार

अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्ल पक्ष तथा छह मास का उत्तरायण काल (सूर्य की उत्तरायण गति) – इन प्रकाशमय देवयान मार्ग से जाने वाले ब्रह्मज्ञानी पुरुष ब्रह्म (परमात्मा) को प्राप्त करते हैं।

6 गहन आध्यात्मिक आंतरिक अर्थ

यह श्लोक उस काल या मार्ग का वर्णन करता है जो 'अनावृत्ति' (मोक्ष) की ओर ले जाता है। यहाँ पाँच प्रकाश के प्रतीक दिए गए हैं: १. अग्निः – आंतरिक तेज, तप का प्रतीक। २. ज्योतिः – दिव्य प्रकाश, आत्म-ज्ञान का प्रतीक। ३. अहः – दिन (उजाला), सात्त्विक ज्ञान का प्रतीक। ४. शुक्लः – शुक्ल पक्ष, मन की शुद्धि का प्रतीक। ५. षण्मासा उत्तरायणम् – आत्मा की उन्नति का प्रतीक। ये सभी प्रतीक 'प्रकाश के आरोही क्रम' को दर्शाते हैं। आंतरिक अर्थ: यह श्लोक बताता है कि मोक्ष का मार्ग अंधकार से प्रकाश की ओर, जड़ता से चेतना की ओर का आरोही पथ है।

১ প্রতিলিপ্যন্তরণ

অগ্নিজ্যোতিরহঃ শুক্রলঃ ষন্মাসা উত্তরায়ণম্ ।
তত্র প্রয়াতা গচ্ছন্তি ব্রহ্ম ব্রহ্মবিদো জনাঃ ॥

২ শুদ্ধ উচ্চারণ মার্গদর্শন

অ-গ্নি-জ্যো-তি-র-হঃ শুক্-লঃ ষ-ণ্মা-সা উ-ত্ত-রা-য়-ণম্ ।
ত-ত্র প্র-যা-তা গ-চ্ছ-ন্-তি ব্রহ্ম ব্রহ্ম-বি-দো জ-নাঃ ॥

৩ সন্ধি-বিচ্ছেদ ও পদার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
অগ্নিঃ জ্যোতিঃ অহঃ শুক্লঃ	অগ্নি, জ্যোতি, দিন, শুক্লপক্ষ
ষন্মাসা উত্তরায়ণম্	ছয় মাসের উত্তরায়ণ
তত্র	তাতে (সেই পথে)
প্রয়াতা	প্রস্থানকারীরা
গচ্ছন্তি	যায়
ব্রহ্ম	ব্রহ্মকে
ব্রহ্মবিদঃ জনাঃ	ব্রহ্মকে জানেন যারা লোক

৪ পংক্তিবার অর্থ

"অগ্নিজ্যোতিরহঃ শুক্রলঃ ষন্মাসা উত্তরায়ণম্ ।" – অগ্নি, জ্যোতি, দিন, শুক্লপক্ষ এবং ছয় মাসের উত্তরায়ণ (এগুলো সব আলোর প্রতীক)...

"তত্র প্রয়াতা গচ্ছন্তি ব্রহ্ম ব্রহ্মবিদো জনাঃ ॥" – ...সেই (আলোকময় পথ) দিয়ে প্রস্থানকারী ব্রহ্মজ্ঞানী ব্যক্তিরা ব্রহ্মকে প্রাপ্ত হন।

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সার

অগ্নি, জ্যোতি, দিন, শুক্লপক্ষ এবং ছয় মাসের উত্তরায়ণ কাল (সূর্যের উত্তরায়ণ গতি) – এই আলোকময় দেবযান পথ দিয়ে যাওয়া ব্রহ্মজ্ঞানী পুরুষেরা ব্রহ্ম (পরমাত্মা) লাভ করেন।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক অন্তর্নিহিত অর্থ

এই শ্লোকটি সেই কাল বা পথের বর্ণনা দেয় যা 'অনাবৃত্তি' (মোক্ষ) এর দিকে নিয়ে যায়। এখানে আলোর পাঁচটি প্রতীক দেওয়া হয়েছে: ১. অগ্নিঃ – অন্তর্নিহিত তেজ, তপস্যার প্রতীক। ২. জ্যোতিঃ – দিব্য আলো, আত্ম-জ্ঞানের প্রতীক। ৩. অহঃ – দিন (আলো), সাত্ত্বিক জ্ঞান। ৪. শুক্লঃ – শুক্লপক্ষ, মনের শুদ্ধির প্রতীক। ৫. ষন্মাসা উত্তরায়ণম্ – আত্মার উন্নতির প্রতীক। অন্তর্নিহিত অর্থ: এই শ্লোকটি নির্দেশ করে যে মোক্ষের পথ অন্ধকার থেকে আলোর দিকে, জড়তা থেকে চেতনার দিকে আরোহী পথ।

1 Transliteration

agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇ-māsā uttarāyaṇam।
tatra prayātā gacchanti brahma brahma-vido janāḥ॥

2 Pronunciation Guide

ug-nir jyo-tir uh-huh shuk-luh shun-maa-saa oot-tuh-raa-yuh-num।
tuh-truh pruh-yaa-taa guh-chun-tee bruh-muh bruh-muh-vi-do juh-naah॥

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
agniḥ jyotiḥ ahaḥ śuklaḥ	Fire, light, day, the bright fortnight
ṣaṇ-māsā uttarāyaṇam	The six months of the northern course
tatra	Therein, by that path
prayātāḥ	Those who depart
gacchanti	They go
brahma	Brahman, the Absolute
brahma-vidaḥ janāḥ	The knowers of Brahman

4 Line-by-Line Meaning

"agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇ-māsā uttarāyaṇam ।" – (The path of) fire, light, day, the bright fortnight, and the six months of the northern course of the sun...

"tatra prayātā gacchanti brahma brahma-vido janāḥ ॥" – ...by that path, the knowers of Brahman who depart (from this world) attain the Supreme Brahman.

5 Full Verse Meaning

Fire, light, day, the bright lunar fortnight, and the six months of the sun's northern course – departing by this path, the knowers of Brahman attain the Supreme Brahman.

6 Deep Spiritual Meaning

This verse describes the path of light (Devayāna) that leads to liberation. It enumerates five luminous symbols: Agni (Fire), Jyoti (Light), Ahaḥ (Day), Śukla (Bright Fortnight), and Uttarāyaṇa (Northern Solstice). These symbols represent an ascending gradient of purity, knowledge, and spiritual ascent. Only the "brahma-vidaḥ" – those who have realized the truth of Brahman – can consciously take this path at the time of death. Inner Meaning: This verse teaches that liberation is a deliberate journey along a well-defined path of increasing light and consciousness.