Tuesday, December 9, 2025

Adhyay 7, Sloka 27 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Adhyay 7, Sloka 27 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis
Chapter 7 • Verse 27
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ २७ ॥

1 प्रतिलिप्यंतरण

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

इच्-छा-द्वे-ष-स-मुत्-थे-न द्वन्-द्व-मो-हे-न भा-र-त ।
सर्व-भू-ता-नि सम्-मो-हं सर्गे या-न्-ति परन्-तप ॥
(दीर्घ स्वरों पर जोर दें: ई, आ, ओ; संयुक्त अक्षरों पर ध्यान दें: 'च्छ', 'द्व', 'न्ध्')

3 संधि-विच्छेद एवं पदार्थ

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थ
इच्छा द्वेष समुत्थेनइच्छा + द्वेष + समुत्थेन = इच्छा और द्वेष से उत्पन्न।
द्वन्द्व मोहेनद्वन्द्व + मोहेन = द्वन्द्व के कारण उत्पन्न मोह से।
भारतहे भरतवंशी (अर्जुन)।
सर्वभूतानिसर्व + भूतानि = समस्त प्राणी।
सम्मोहम्सम् + मोहम् = पूर्ण मोह, गहन भ्रम की अवस्था।
सर्गेसृष्टि के आरम्भ में, जन्म के समय।
यान्तिचले जाते हैं, ग्रस्त हो जाते हैं।
परन्तपहे शत्रुओं को दुःख देने वाले (अर्जुन)।

4 पंक्तिवार अर्थ

"इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।" – हे भारत! इच्छा और द्वेष से उत्पन्न द्वन्द्वों के मोह से...

"सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥" – ...हे परन्तप! सभी प्राणी जन्म लेते ही पूर्ण मोह में चले जाते हैं।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सार (अंतिम अर्थ)

हे भरतवंशी अर्जुन! हे शत्रुतापन! इच्छा और द्वेष से उत्पन्न सुख-दुःख आदि द्वन्द्वों के मोह के कारण, समस्त प्राणी जन्म लेते ही घोर अज्ञान के आवरण में पड़ जाते हैं।
भगवान कहते हैं कि इच्छा और द्वेष से उत्पन्न मोह सभी जीवों को भ्रमित कर देता है, और इसी भ्रम में जीव सृष्टि के चक्र में फँस जाते हैं।

6 गहन आध्यात्मिक आंतरिक अर्थ

यह श्लोक जीव की बंधन की मूल प्रक्रिया को उद्घाटित करता है। "सर्गे" – जन्म के साथ ही, प्रत्येक जीवात्मा अपने पूर्व संचित संस्कारों (वासनाओं) के साथ एक नया शरीर धारण करता है। ये संस्कार ही "इच्छा" (राग) और "द्वेष" (द्वेष) के बीज रूप में साथ आते हैं। ये द्वन्द्व ही "मोह" (भ्रम) का कारण बनते हैं, जिससे जीव अपनी वास्तविक आत्म-प्रकृति (दिव्य चेतना) को भूलकर शरीर, मन और इन्द्रियों के स्तर पर स्वयं को सीमित मानने लगता है। यह "सम्मोह" या पूर्ण माया में डूब जाना ही संसार-चक्र का मूल है। आंतरिक अर्थ यह है कि बंधन जन्म के साथ स्वतः नहीं, बल्कि वासनाओं के साथ आता है।
मुक्ति का मार्ग इन द्वन्द्वों के प्रति अनासक्ति और इच्छा-द्वेष के उस मूल बीज को जानने-जलाने में है।
यह श्लोक हमें सचेत करता है कि आध्यात्मिक साधना इसी जन्मजात मोह के आवरण को चीरने का साधन है।
यह श्लोक मनुष्य के मोह और इच्छाओं का प्रभाव स्पष्ट करता है।
इच्छाएं और द्वेष जीवन को भ्रम और दुःख में फँसाते हैं।
साधक को समझना चाहिए कि सृष्टि का चक्र (संसार) मोह के कारण जीवों को घेर लेता है।
यह श्लोक हमें मन की शुद्धि और इच्छाओं पर नियंत्रण के महत्व की शिक्षा देता है।
सच्चा साधक मोह और द्वंद्व से ऊपर उठकर ईश्वर की ओर ध्यान केंद्रित करता है।

প্রতিলিপ্যন্তরণ

ইচ্ছাদ্বেষসমুত্থেন দ্বন্দ্বমোহেন ভারত ।
সর্বভূতানি সম্মোহং সর্গে যান্তি পরন্তপ ॥

শুদ্ধ উচ্চারণ মার্গদর্শন

ইচ্-ছা-দ্বে-ষ-স-মুত্-থে-ন দ্বন্-দ্ব-মো-হে-ন ভা-র-ত ।
সর্ব-ভূ-তা-নি সম্-মো-হং সর্গে যা-ন্-তি পরন্-তপ ॥
(দীর্ঘ স্বরগুলোতে জোর দিন: ঈ, আ, ও; যুক্তাক্ষরগুলোর উপর মনোযোগ দিন: 'চ্ছ', 'দ্ব', 'ন্ধ্')

সন্ধি-বিচ্ছেদ ও পদার্থ

সংস্কৃত শব্দবাংলা অর্থ
ইচ্ছা দ্বেষ সমুত্থেনইচ্ছা + দ্বেষ + সমুত্থেন = ইচ্ছা ও দ্বেষ থেকে উৎপন্ন।
দ্বন্দ্ব মোহেনদ্বন্দ্ব + মোহেন = দ্বন্দ্বজনিত মোহ দ্বারা।
ভারতহে ভারতবংশীয় (অর্জুন)।
সর্বভূতানিসর্ব + ভূতানি = সমস্ত প্রাণী।
সম্মোহম্সম্ + মোহম্ = সম্পূর্ণ মোহ, গভীর ভ্রান্তির অবস্থা।
সর্গেসৃষ্টির শুরুতে, জন্মের সময়।
যান্তিচলে যায়, গ্রস্ত হয়।
পরন্তপহে শত্রুদিগকে তাপদানকারী (অর্জুন)।

পংক্তিবার অর্থ

"ইচ্ছাদ্বেষসমুত্থেন দ্বন্দ্বমোহেন ভারত ।" – হে ভারত! ইচ্ছা ও দ্বেষ থেকে উৎপন্ন দ্বন্দ্বগুলির মোহ দ্বারা...

"সর্বভূতানি সম্মোহং সর্গে যান্তি পরন্তপ ॥" – ...হে পরন্তপ! সমস্ত প্রাণী জন্মমাত্রই সম্পূর্ণ মোহে চলে যায়।

সম্পূর্ণ শ্লোকের সার (চূড়ান্ত অর্থ)

হে ভারতবংশীয় অর্জুন! হে পরন্তপ! ইচ্ছা ও দ্বেষ থেকে উৎপন্ন সুখ-দুঃখ প্রভৃতি দ্বন্দ্বের মোহের কারণে, সমস্ত প্রাণী জন্মগ্রহণ করামাত্রই ঘোর অজ্ঞানতার আবরণে পতিত হয়।
শ্রীকৃষ্ণ বলেন যে ইচ্ছা ও বিদ্বেষ থেকে উদ্ভূত মোহ সব জীবকে বিভ্রান্ত করে, এবং এভাবেই তারা সৃষ্টির চক্রে আটকে যায়।

গভীর আধ্যাত্মিক অন্তর্নিহিত অর্থ

এই শ্লোকটি জীবের বন্ধনের মৌলিক প্রক্রিয়াকে উদ্ঘাটিত করে। "সর্গে" – জন্মের সঙ্গেই, প্রতিটি জীবাত্মা তার পূর্বসংচিত সংস্কার (বাসনা) নিয়ে একটি নতুন শরীর ধারণ করে। এই সংস্কারগুলিই "ইচ্ছা" (রাগ) ও "দ্বেষ" (দ্বেষ)রূপ বীজ হিসেবে সঙ্গে আসে। এই দ্বন্দ্বই "মোহ" (ভ্রান্তি)র কারণ হয়, যার ফলে জীব তার বাস্তবিক আত্ম-প্রকৃতি (দিব্য চৈতন্য) ভুলে গিয়ে শরীর, মন ও ইন্দ্রিয়ের স্তরে নিজেকে সীমিত বলে মনে করতে থাকে। এই "সম্মোহ" বা সম্পূর্ণ মায়ায় নিমজ্জিত হওয়াই সংসার-চক্রের মূল। অন্তর্নিহিত অর্থ হল যে বন্ধন জন্মসঙ্গে স্বয়ংক্রিয়ভাবে আসে না, বরং বাসনার সঙ্গেই আসে।
মুক্তির পথ এই দ্বন্দ্বগুলির প্রতি অনাসক্তি এবং ইচ্ছা-দ্বেষের সেই মূল বীজকে জানা-পোড়ানোর মধ্যে নিহিত। এই শ্লোক আমাদের সচেতন করে যে আধ্যাত্মিক সাধনা এই জন্মগত মোহের আবরণ ছিন্ন করারই উপায়।
এই শ্লোকটি মোহ ও ইচ্ছার প্রভাব দেখায়।
ইচ্ছা ও বিদ্বেষ জীবনকে বিভ্রান্তি ও দুঃখে ফেলে।
সাধকের জন্য বোঝা গুরুত্বপূর্ণ যে সৃষ্টির চক্র মোহের কারণে জীবকে আবৃত করে।
এটি আমাদের শেখায় মনের শুদ্ধি এবং ইচ্ছার উপর নিয়ন্ত্রণের গুরুত্ব।
সত্যিকারের সাধক মোহ ও দ্বন্দ্বের ওপরে উঠে ঈশ্বরের দিকে মনোযোগী হয়।

1 Transliteration

icchādveṣa-samutthena dvandva-mohena bhārata।
sarvabhūtāni sammohaṁ sarge yānti parantapa॥

2 Pronunciation Guide

ich-chaa-dvesh-suh-mut-they-nuh dvun-dvuh-mo-hey-nuh bhaa-ruh-tuh।
sur-vuh-bhoo-taa-nee sum-mo-hum sur-ge yaan-tee puh-run-tuh-puh॥
(Emphasize long vowels: ī, ā, o; pay attention to conjuncts: 'cch', 'dv', 'ndh')

3 Portmanteau / Combined Word Meanings

Sanskrit TermEnglish Meaning
icchā dveṣa samutthenaicchā + dveṣa + samutthena = Born of desire and aversion.
dvandva mohenadvandva + mohena = By the delusion of dualities.
bhārataO descendant of Bharata (Arjuna).
sarvabhūtāniSarva + bhūtāni = All beings.
sammohamSam + moham = Complete delusion, deep ignorance.
sargeAt the beginning of creation; at birth.
yāntiGo into, fall into.
parantapaO scorcher of foes (Arjuna).

4 Line-by-Line Meaning

"icchādveṣa-samutthena dvandva-mohena bhārata ।" – O Bharata, by the delusion of dualities arising from desire and aversion...

"sarvabhūtāni sammohaṁ sarge yānti parantapa ॥" – ...all beings, O Parantapa, fall into complete delusion from birth itself.

5 Full Shloka Final Meaning

O descendant of Bharata, O scorcher of foes, all beings are subject to complete delusion from the very moment of birth, due to the illusion of dualities (like pleasure and pain) that arises from desire and aversion.
Krishna explains that desires and aversions give rise to dualities and delusion, causing all beings in the universe to become confused and trapped in the cycle of creation.

6 Deep Spiritual Insight

This verse reveals the fundamental process of the soul's bondage. "Sarge" – at birth itself, each individual soul takes on a new body along with the accumulated impressions (vāsanās) from past lives. These impressions manifest as the seeds of "icchā" (attachment/raga) and "dveṣa" (aversion). These, in turn, give rise to the perception of "dvandva" – the pairs of opposites that govern worldly experience. The entanglement with these opposites creates "moha" – the delusion that makes the soul forget its true, divine nature and identify solely with the body, mind, and senses. This "sammoha" or total absorption in illusion is the root of the cycle of birth and death (saṁsāra).
The inner meaning is that bondage is not inherent in birth itself, but comes packaged with these latent tendencies. The path to liberation (mokṣa) lies in cultivating detachment from these dualities and uprooting the very seeds of desire and aversion through spiritual discipline (sādhana).
This verse serves as a stark reminder that the spiritual journey is essentially the process of dispelling this innate, birth-acquired delusion.
This verse highlights the power of desire and aversion in creating delusion.
Desires and aversions lead beings into confusion, suffering, and bondage.
Seekers should realize that the cycle of creation traps beings due to delusion.
It teaches the importance of purity of mind and control over desires.
True devotees rise above dualities and delusion, focusing their attention on God.

No comments:

Post a Comment