Adhyay 7, Sloka 12 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 7 • Verse 12

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥

1 लिप्यंतरण

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

पंक्ति १: ये चै-व सा-त्त्-वि-का भा-वा रा-ज-सा-स्ता-म-सा-श्च ये ।
(ध्यान दें: 'राजसास्तामसाश्च' = राजसाः + तामसाः + च; 'ये' हलंत है)
पंक्ति २: म-त्-त ए-वे-ति ता-न्-वि-द्धि न त्व-हं ते-षु ते म-यि ।
(ध्यान दें: 'मत्त एवेति' = मत्तः + एव + इति; 'तान्विद्धि' = तान् + विद्धि; 'त्वहं' = तु + अहम्)

3 संयुक्त / पोर्टमांटू शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
ये च एव	और जो भी।
सात्त्विकाः भावाः	सात्त्विक भाव (शुद्ध, प्रकाशमय गुण)।
राजसाः तामसाः च ये	तथा जो राजसिक (क्रियाशील, रजोगुणी) और तामसिक (जड़, तमोगुणी) भाव हैं।
मत्तः एव इति	मुझसे ही हैं।
तान् विद्धि	उन्हें जानो।
न तु अहं तेषु	किन्तु मैं उनमें नहीं हूँ।
ते मयि	वे (भाव) मुझमें हैं।

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

पंक्ति १: ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
अर्थ: और जो सात्त्विक भाव (गुण) हैं, तथा जो राजसिक और तामसिक भाव (गुण) हैं।

पंक्ति २: मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ।
अर्थ: वे सब मुझसे ही उत्पन्न हुए हैं, ऐसा जानो। किन्तु मैं उनमें स्थित नहीं हूँ, वे (भाव) मुझमें स्थित हैं।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सरल अर्थ

श्रीभगवान ने कहा – जो सात्त्विक (शुद्ध, प्रकाशमय), राजसिक (क्रियाशील, रजोगुणी) और तामसिक (जड़, तमोगुणी) गुण हैं, वे सब मुझसे ही उत्पन्न होते हैं, ऐसा तू जान। किन्तु मैं उन गुणों में स्थित नहीं हूँ; बल्कि वे सभी गुण मुझमें स्थित हैं।
सभी सात्त्विक, राजस और तामस भाव मुझसे ही प्रकट होते हैं, किन्तु मैं इन गुणों में लिप्त नहीं हूँ। यह गुण-त्रय मुझमें स्थित है, पर मैं इनसे सर्वथा परे हूँ।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

यह श्लोक गुणातीत (निर्गुण) भगवान और गुणमयी प्रकृति के सम्बन्ध का सूक्ष्म विवेचन करता है। यह तीन महत्वपूर्ण सिद्धान्त प्रस्तुत करता है:
१. उत्पत्ति का स्रोत: सत्त्व, रज और तम – ये तीनों गुण भगवान से ही प्रकट होते हैं। वे उनकी शक्ति के विस्तार हैं।
२. अनात्मत्व (असंगता): भगवान स्वयं इन गुणों से असंग हैं – 'न त्वहं तेषु'। जैसे सूर्य की किरणें सूर्य से उत्पन्न होती हैं किन्तु सूर्य स्वयं किरणों से अलग है, वैसे ही भगवान गुणों से परे, निर्लेप और निर्विकार हैं।
३. आश्रय: सभी गुण भगवान में ही स्थित हैं – 'ते मयि'। वे उनके बिना अस्तित्वहीन हैं; उनका आधार भगवान ही हैं।
गहरा अर्थ यह है कि भगवान समस्त गुणों के परे होते हुए भी उनके मूल कारण और आधार हैं। साधक को चाहिए कि वह गुणों के बंधन से मुक्त होकर, गुणातीत भगवान में स्थित हो जाए। यही 'गुणातीतत्व' की स्थिति है, जहाँ साधक प्रकृति के त्रिगुणात्मक प्रभाव से ऊपर उठकर शुद्ध चेतना में स्थिर हो जाता है।
इस श्लोक में भगवान यह प्रकट करते हैं कि संसार में जो भी गुण कार्यरत हैं—सात्त्विक (शुद्धता), राजस (क्रिया), और तामस (अज्ञान)—वे सभी उनकी परम शक्ति से उत्पन्न होते हैं।
परन्तु ईश्वर स्वयं इन गुणों से अतिरेक, परे और निर्विकार हैं।
मनुष्य इन्हीं गुणों के प्रभाव से बँधता है—

* सात्त्विक गुण से पुण्य,

* राजस से इच्छा–कर्म का प्रवाह,

* तामस से जड़ता–अज्ञान।

जब साधक समझ लेता है कि गुण ही गुणों में प्रवृत्त हो रहे हैं, और आत्मा उनसे परे है, तभी वास्तविक मुक्ति की प्रक्रिया प्रारम्भ होती है।
यह श्लोक आत्मा की उस स्थिति की ओर संकेत करता है जहाँ साधक गुणातीत होकर ईश्वर की शरण में पूर्ण शांति प्राप्त करता है।

১ লিপ্যন্তরণ

যে চৈব সাত্ত্বিকা ভাবা রাজসাস্তামসাশ্চ যে ।
মত্ত এবেতি তান্বিদ্ধি ন ত্বহং তেষু তে মযি ॥ ১২ ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

পংক্তি ১: যে চৈ-ব সা-ত্ত্-বি-কা ভা-বা বা-জ-সা-স্তা-ম-সা-শ্চ যে ।
(দ্রষ্টব্য: 'রাজসাস্তামসাশ্চ' = রাজসাঃ + তামসাঃ + চ; 'যে' হলন্ত)
পংক্তি ২: ম-ত্-ত এ-বে-তি তা-ন্-বি-দ্ধি ন ত্ব-হং তে-ষু তে ম-যি ।
(দ্রষ্টব্য: 'মত্ত এবেতি' = মত্তঃ + এব + इति; 'তান্বিদ্ধি' = তান্ + বিদ্ধি; 'ত্বহং' = তু + অহম্)

৩ যৌগিক শব্দার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
যে চ এব	এবং যারা।
সাত্ত্বিকাঃ ভাবাঃ	সাত্ত্বিক ভাব (শুদ্ধ, আলোকময় গুণ)।
রাজসাঃ তামসাঃ চ যে	আর যারা রাজসিক (কার্যকর, রজোগুণী) ও তামসিক (জড়, তমোগুণী) ভাব।
মত্তঃ এব इति	আমা থেকেই।
তান্ বিদ্ধি	তাদের জানো।
ন তু অহং তেষু	কিন্তু আমি তাদের মধ্যে নই।
তে মযি	তারা আমার মধ্যে আছে।

৪ পংক্তি-অনুযায়ী অর্থ

পংক্তি ১: যে চৈব সাত্ত্বিকা ভাবা রাজসাস্তামসাশ্চ যে ।
অর্থ: এবং যারা সাত্ত্বিক ভাব (গুণ), আর যারা রাজসিক ও তামসিক ভাব (গুণ)।

পংক্তি ২: মত্ত এবেতি তান্বিদ্ধি ন ত্বহং তেষু তে মযি ।
অর্থ: তারা সব আমা থেকেই উদ্ভূত, এমনি জানো। কিন্তু আমি তাদের মধ্যে অবস্থিত নই, তারা (ভাবসমূহ) আমার মধ্যে অবস্থিত।

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সারমর্ম

শ্রীভগবান বললেন – যে সাত্ত্বিক (শুদ্ধ, আলোকময়), রাজসিক (কার্যকর, রজোগুণী) ও তামসিক (জড়, তমোগুণী) গুণসমূহ, তারা সব আমা থেকেই উদ্ভূত হয়, এমনি তুমি জান। কিন্তু আমি সেই গুণসমূহের মধ্যে অবস্থিত নই; বরং সেই সমস্ত গুণ আমার মধ্যেই অবস্থিত।
সকল সাত্ত্বিক, রজস এবং তমস ভাব আমার থেকেই প্রকাশিত হয়; কিন্তু আমি সেই গুণত্রয়ের মধ্যে সীমাবদ্ধ নই। গুণগুলো আমার মধ্যে থাকে, কিন্তু আমি তাদের ঊর্ধ্বে।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক ব্যাখ্যা

এই শ্লোকটি গুণাতীত (নির্গুণ) ভগবান ও গুণময়ী প্রকৃতির সম্পর্কের সূক্ষ্ম বিশ্লেষণ করে। এটি তিনটি গুরুত্বপূর্ণ নীতি উপস্থাপন করে:
১. উৎপত্তির উৎস: সত্ত্ব, রজ ও তম – এই তিন গুণ ভগবান থেকেই প্রকাশিত। তারা তাঁর শক্তির বিস্তার।
২. অনাত্মত্ব (অসংগতা): ভগবান স্বয়ং এই গুণ থেকে অসম্বদ্ধ – 'ন ত্বহং তেষু'। যেমন সূর্যের কিরণ সূর্য থেকে উৎপন্ন কিন্তু সূর্য স্বয়ং কিরণ থেকে পৃথক, তেমনই ভগবান গুণের অতীত, অনাসক্ত ও অবিকৃত।
৩. আশ্রয়: সমস্ত গুণ ভগবানের মধ্যেই অবস্থিত – 'তে মযি'। তিনি ছাড়া তারা অস্তিত্বহীন; তাদের ভিত্তিই হল ভগবান।
গভীর অর্থ হল যে, ভগবান সমস্ত গুণের অতীত হওয়া সত্ত্বেও তাদের মূল কারণ ও ভিত্তি। সাধকের উচিত গুণের বন্ধন থেকে মুক্ত হয়ে, গুণাতীত ভগবানে প্রতিষ্ঠিত হওয়া। এটিই 'গুণাতীতত্ব' এর অবস্থা, যেখানে সাধক প্রকৃতির ত্রিগুণাত্মক প্রভাবের উর্ধ্বে উঠে শুদ্ধ চেতনায় স্থির হয়।
এই শ্লোকে ভগবান জানাচ্ছেন যে জগতে যা কিছু অনুভবযোগ্য —
শুদ্ধতা (সাত্ত্বিক),
কর্মপ্রবাহ (রজস),
অন্ধকার–জড়তা (তমস)—
সবই তাঁর শক্তির প্রকাশ।
কিন্তু পরম আত্মা বা ভগবান গুণত্রয়ের ঊর্ধ্বে।
মানুষ গুণের প্রভাবে আবদ্ধ হয়, কিন্তু আত্মা স্বভাবতই নির্লিপ্ত।
যখন সাধক বোঝে — “গুণই গুণে প্রবৃত্ত”,
তখন অহংকার ক্ষীণ হয় এবং আত্মা তার স্বরূপে প্রতিষ্ঠিত হয়।
এটাই গুণাতীত অবস্থার সূচনা—
যেখানে আছে কেবল শান্তি, নিঃশর্ত ভক্তি ও ঈশ্বরানুভূতি।

1 Transliteration

ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye |
matta eveti tān viddhi na tv ahaṁ teṣu te mayi || 12 ||

2 Pronunciation Guide

Line 1: ye cai-va sāt-tvi-kā bhā-vā rā-ja-sās tā-ma-sāś ca ye.
(Note: 'rājasās tāmasāś ca ye' = rājasāḥ + tāmasāḥ + ca + ye)
Line 2: mat-ta e-ve-ti tān vi-d-dhi na tv a-haṁ te-ṣu te ma-yi.
(Note: 'matta eveti' = mattaḥ + eva + iti; 'tān viddhi' = tān + viddhi; 'tv aham' = tu + aham)

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
ye caiva	And whatever.
sāttvikāḥ bhāvāḥ	Sāttvic states/qualities (pure, luminous).
rājasāḥ tāmasāḥ ca ye	And whatever are rājasic (active, passionate) and tāmasic (dull, inert) states.
mattaḥ eva iti	From Me alone.
tān viddhi	Know them to be.
na tu aham teṣu	But I am not in them.
te mayi	They are in Me.

4 Line-by-Line Meaning

Line 1: ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye |
Meaning: And whatever states of being are sāttvic (pure), rājasic (active), or tāmasic (inert)...

Line 2: matta eveti tān viddhi na tv ahaṁ teṣu te mayi |
Meaning: ...know that they all emanate from Me alone. Yet, I am not in them; they are in Me.

5 Final Meaning of the Sloka

The Blessed Lord said: Know that all states of being—be they of goodness (sattva), passion (rajas), or ignorance (tamas)—manifest from Me alone. But I am not contained in them; they are contained in Me.
All sāttvik, rājasic, and tāmasic qualities arise from Me, but I remain beyond them. These qualities dwell in Me, yet I am untouched and independent of them.

6 Deep Spiritual Insight

This is a pivotal verse that clarifies the relationship between the transcendent Lord (nirguṇa) and the qualitative material energy (guṇamayī prakṛti). It establishes three profound metaphysical truths:

1. The Lord as the Source: All modalities of nature—the purity and illumination of sattva, the activity and desire of rajas, the inertia and delusion of tamas—are manifestations of the Lord's divine energy (śakti). They originate from Him, just as light and heat originate from the sun.

2. The Lord's Transcendence: Despite being their source, the Lord is utterly distinct and unattached (na ahaṁ teṣu). He is not affected, conditioned, or limited by these qualities. He remains the eternal, unchanging witness (sākṣī), beyond the play of the guṇas.

3. The Lord as the Substratum: All qualities exist within Him and are sustained by Him (te mayi). He is the ground of being, the canvas upon which the guṇas paint the picture of the universe. Without Him, they have no independent existence.

The deep teaching is for the aspirant to understand the difference between the changing qualities (guṇas) and the changeless consciousness (guṇātīta). Liberation lies in disidentifying with the guṇas (the states of mind and nature) and identifying with the Lord who is their master and substratum. This verse provides the philosophical basis for becoming guṇātīta—free from the sway of the three modes.

God reveals here that all movements of nature —
clarity (sattva),
activity (rajas),
inertia (tamas) —
originate from His divine energy.
Yet the Supreme Being is transcendent, unaffected by these fluctuations.
The human being becomes bound by identifying with these qualities.
But the soul is naturally free.
Real awakening happens when one sees:
“It is only the qualities acting among the qualities.”
This insight dissolves ego, detaches the soul from prakṛti,
and allows one to rise beyond the three guṇas into divine peace and devotion.