Adhyay 6, Sloka 46 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 46

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥

1 लिप्यंतरण

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

पंक्ति १: त-प-स्वि-भ्यो-ऽ-धि-को यो-गी ज्ञा-नि-भ्यो-ऽ-पि म-तो-ऽ-धि-कः ।
(ध्यान दें: 'तपस्विभ्योऽधिको' = तपस्विभ्यः + अधिकः; 'ज्ञानिभ्योऽपि' = ज्ञानिभ्यः + अपि; 'मतोऽधिकः' = मतः + अधिकः)

पंक्ति २: क-र्मि-भ्य-श्चा-धि-को यो-गी त-स्मा-द्यो-गी भ-वा-र्जुन ।
(ध्यान दें: 'कर्मिभ्यश्चाधिको' = कर्मिभ्यः + च + अधिकः; 'भवार्जुन' = भव + अर्जुन)

3 संयुक्त / पोर्टमांटू शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
तपस्विभ्योऽधिको	तपस्विभ्यः + अधिकः = तपस्वियों से अधिक (श्रेष्ठ)।
ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः	ज्ञानिभ्यः + अपि + मतः + अधिकः = ज्ञानियों से भी मेरे मत में अधिक।
कर्मिभ्यश्चाधिको	कर्मिभ्यः + च + अधिकः = और कर्मियों से भी अधिक।
तस्माद्योगी भव	तस्मात् + योगी + भव = अतः योगी बनो।
अर्जुन	हे अर्जुन।

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

पंक्ति १: तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
अर्थ: योगी तपस्वियों से भी अधिक (श्रेष्ठ) है और मेरे विचार में ज्ञानियों से भी अधिक है।

पंक्ति २: कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ।
अर्थ: और (वह योगी) कर्म करने वालों से भी अधिक है; इसलिए हे अर्जुन! तुम योगी बनो।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सरल अर्थ

भगवान श्रीकृष्ण ने निष्कर्ष देते हुए कहा – (सम्पूर्ण हृदय से साधना करने वाला) योगी केवल कठोर तप करने वालों से ही नहीं, वरन् मेरे मत में केवल ज्ञान का अध्ययन करने वाले ज्ञानियों से भी, और फल की इच्छा से कर्म करने वालों से भी श्रेष्ठ है। इसलिए हे अर्जुन! तुम योगी बनो (अपने चित्त को परमात्मा में स्थिर करने वाले बनो)।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

यह श्लोक समग्र साधना के रूप में योग की सर्वोत्कृष्टता का प्रतिपादन करता है। 'तपस्वी' बाह्य इन्द्रिय-निग्रह और कठिन साधना का प्रतीक है, जो आवश्यक है परन्तु अकेला पर्याप्त नहीं। 'ज्ञानी' बौद्धिक तर्क और विवेक का प्रतीक है, जो मुक्ति के लिए आवश्यक है किन्तु यदि हृदय शुद्ध न हो तो वह शुष्क बुद्धिवाद बन सकता है। 'कर्मी' निष्ठापूर्वक कर्तव्यकर्म का प्रतीक है, जो चित्तशुद्धि के लिए आवश्यक है परन्तु यदि आसक्तिरहित न हो तो बंधन का कारण बन सकता है। 'योगी' इन सबका समन्वय है – उसमें तपस्वी का अनुशासन, ज्ञानी की प्रज्ञा और कर्मी की निष्ठा सभी समाहित हैं, किन्तु सबसे बढ़कर उसमें 'चित्तवृत्ति निरोध' का सीधा अभ्यास और परमात्मा से प्रत्यक्ष एकत्व का लक्ष्य है। 'तस्माद्योगी भव' भगवान की अंतिम, सीधी आज्ञा है। गहरा अर्थ यह है कि मोक्ष का एकमात्र सीधा और पूर्ण मार्ग योग (चित्त की एकाग्रता और समाधि) ही है, जो सभी अन्य साधनाओं का चरम सार है।

১ লিপ্যন্তরণ

তপস্বিভ্যোঽধিকো যোগী জ্ঞানিভ্যোঽপি মতোঽধিকঃ ।
কর্মিভ্যশ্চাধিকো যোগী তস্মাদযোগী ভবার্জুন ॥ ৪৬ ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

পংক্তি ১: ত-প-স্বি-ভ্যো-ঽ-ধি-কো যো-গী জ্ঞা-নি-ভ্যো-ঽ-পি ম-তো-ঽ-ধি-কঃ ।
(দ্রষ্টব্য: 'তপস্বিভ্যোঽধিকো' = তপস্বিভ্যঃ + অধিকঃ; 'জ্ঞানিভ্যোঽপি' = জ্ঞানিভ্যঃ + অপি; 'মতোঽধিকঃ' = মতঃ + অধিকঃ)

পংক্তি ২: ক-র্মি-ভ্য-শ্চা-ধি-কো যো-গী ত-স্মা-দ্যো-গী ভ-বা-র্জুন ।
(দ্রষ্টব্য: 'কর্মিভ্যশ্চাধিকো' = কর্মিভ্যঃ + চ + অধিকঃ; 'ভবার্জুন' = ভব + অর্জুন)

৩ যৌগিক শব্দার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
তপস্বিভ্যোঽধিকো	তপস্বিভ্যঃ + অধিকঃ = তপস্বীদের থেকে অধিক (শ্রেষ্ঠ)।
জ্ঞানিভ্যোঽপি মতোঽধিকঃ	জ্ঞানিভ্যঃ + অপি + মতঃ + অধিকঃ = জ্ঞানীদের থেকেও আমার মতে অধিক।
কর্মিভ্যশ্চাধিকো	কর্মিভ্যঃ + চ + অধিকঃ = এবং কর্মীদের থেকেও অধিক।
তস্মাদযোগী ভব	তস্মাত্ + যোগী + ভব = অতএব যোগী হও।
অর্জুন	হে অর্জুন।

৪ পংক্তি-অনুযায়ী অর্থ

পংক্তি ১: তপস্বিভ্যোঽধিকো যোগী জ্ঞানিভ্যোঽপি মতোঽধিকঃ ।
অর্থ: যোগী তপস্বীদের থেকেও অধিক (শ্রেষ্ঠ) এবং আমার মতে জ্ঞানীদের থেকেও অধিক।

পংক্তি ২: কর্মিভ্যশ্চাধিকো যোগী তস্মাদযোগী ভবার্জুন ।
অর্থ: এবং (সে যোগী) কর্ম করণকারীদের থেকেও অধিক; তাই হে অর্জুন! তুমি যোগী হও।

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সারমর্ম

ভগবান শ্রীকৃষ্ণ উপসংহার দিতে গিয়ে বললেন – (সমগ্র হৃদয় দিয়ে সাধনা করা) যোগী কেবল কঠোর তপস্যাকারীদের থেকেই নয়, বরং আমার মতে কেবল জ্ঞানের অধ্যয়ন করা জ্ঞানীদের থেকেও, এবং ফল কামনা করে কর্ম করা ব্যক্তিদের থেকেও শ্রেষ্ঠ। অতএব হে অর্জুন! তুমি যোগী হও (তোমার চিত্তকে পরমাত্মাতে স্থির করণকারী হও)।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক ব্যাখ্যা

এই শ্লোকটি সামগ্রিক সাধনা রূপে যোগের সর্বোৎকৃষ্টতার প্রতিপাদন করে। 'তপস্বী' বাহ্য ইন্দ্রিয়-নিগ্রহ ও কঠিন সাধনার প্রতীক, যা প্রয়োজনীয় কিন্তু একাকী যথেষ্ট নয়। 'জ্ঞানী' বৌদ্ধিক যুক্তি ও বিবেকের প্রতীক, যা মুক্তির জন্য প্রয়োজনীয় কিন্তু যদি হৃদয় শুদ্ধ না হয় তবে তা শুষ্ক বুদ্ধিবাদ হতে পারে। 'কর্মী' নিষ্ঠাপূর্বক কর্তব্যকর্মের প্রতীক, যা চিত্তশুদ্ধির জন্য প্রয়োজনীয় কিন্তু যদি আসক্তিরহিত না হয় তবে বন্ধনের কারণ হতে পারে। 'যোগী' এগুলির সকলের সমন্বয় – তার মধ্যে তপস্বীর শৃঙ্খলা, জ্ঞানীর প্রজ্ঞা ও কর্মীর নিষ্ঠা সকলই সমাহিত, কিন্তু সর্বোপরি তার মধ্যে 'চিত্তবৃত্তি নিরোধ' এর সরাসরি অভ্যাস ও পরমাত্মার সঙ্গে প্রত্যক্ষ ঐক্যের লক্ষ্য রয়েছে। 'তস্মাদযোগী ভব' ভগবানের চূড়ান্ত, সরাসরি আদেশ। গভীর অর্থ এই যে, মোক্ষের একমাত্র সরাসরি ও পূর্ণ পথ হল যোগ (চিত্তের একাগ্রতা ও সমাধি), যা অন্যান্য সকল সাধনার চরম সার।

1 Transliteration

tapasvibhyo 'dhiko yogī jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ |
karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna || 46 ||

2 Pronunciation Guide

Line 1: ta-pa-svi-bhyo 'dhi-ko yo-gī jñā-ni-bhyo 'pi ma-to 'dhi-kaḥ.
(Note: 'tapasvibhyo 'dhiko' = tapasvibhyaḥ + adhikaḥ; 'jñānibhyo 'pi' = jñānibhyaḥ + api; 'mato 'dhikaḥ' = mataḥ + adhikaḥ)

Line 2: kar-mi-bhyaś cā-dhi-ko yo-gī tas-mād yo-gī bha-vār-ju-na.
(Note: 'karmibhyaś cādhiko' = karmibhyaḥ + ca + adhikaḥ; 'bhavārjuna' = bhava + arjuna)

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
tapasvibhyaḥ adhikaḥ	Superior to the ascetics.
jñānibhyaḥ api mataḥ adhikaḥ	Considered by Me to be superior even to the men of knowledge.
karmibhyaḥ ca adhikaḥ	And superior to the ritualists (men of action).
tasmād yogī bhava	Therefore, become a yogi.
arjuna	O Arjuna.

4 Line-by-Line Meaning

Line 1: tapasvibhyo 'dhiko yogī jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ |
Meaning: A yogi is superior to ascetics; he is also considered by Me to be superior even to men of knowledge.

Line 2: karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna |
Meaning: And he is superior to men of action (ritualists). Therefore, O Arjuna, become a yogi.

5 Final Meaning of the Sloka

The Blessed Lord concludes: A true yogi (one established in meditation and union) is superior to mere ascetics (practitioners of severe penance). He is considered by Me to be superior even to men of theoretical knowledge (jñānīs). He is also superior to those engaged in ritualistic actions for rewards. Therefore, O Arjuna, strive to become such a yogi.

6 Deep Spiritual Insight

This shloka is the grand conclusion of Chapter 6, establishing the supreme status of the integrated yogi. The tapasvī represents rigorous external discipline and austerity, which can lead to power but not necessarily to inner freedom. The jñānī represents intellectual discrimination and philosophical understanding, essential but potentially dry if not coupled with direct experience. The karmī represents dedicated performance of duty, purifying but potentially binding if done with attachment. The yogī, as defined in this chapter (specifically the dhyāna-yogī), harmonizes and transcends them all. He possesses the tapas (discipline) of the ascetic, the viveka (discrimination) of the jñānī, and the niṣkāma-karma (selfless action) of the true karmī, but his unique and supreme practice is the direct stilling of the mind (citta-vṛtti-nirodhaḥ) to experience the Self. The Lord's final injunction, tasmād yogī bhava ("Therefore, become a yogi"), is a direct, personal command to Arjuna and to every seeker. The deep meaning is that while other paths are preparatory and valuable, the direct path of meditation and mind control (abhyāsa-yoga) is the most immediate and comprehensive means to the ultimate goal. It is the crown jewel of spiritual practice, leading to the experiential realization that is liberation itself.