Adhyay 6, Sloka 44 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 44

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥

1 लिप्यंतरण

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

पंक्ति १: पू-र्वा-भ्या-से-न ते-नै-व ह्रि-य-ते ह्य-व-शो-ऽ-पि सः ।
(ध्यान दें: 'ह्रियते' में 'ह्रि' का उच्चारण 'ह्' और 'रि' के संयोग से; 'ह्यवशोऽपि' = हि + अवशः + अपि)

पंक्ति २: जि-ज्ञा-सु-र-पि यो-ग-स्य श-ब्द-ब्र-ह्मा-ति-व-र्त-ते ।
(ध्यान दें: 'जिज्ञासुरपि' = जिज्ञासुः + अपि; 'शब्दब्रह्मातिवर्तते' = शब्दब्रह्म + अतिवर्तते)

3 संयुक्त / पोर्टमांटू शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
पूर्वाभ्यासेन	पूर्व + अभ्यासेन = पूर्व के अभ्यास (निरंतर साधना) से।
तेनैव	उसी के द्वारा।
ह्रियते	खिंचा चला जाता है, आकर्षित होता है।
ह्यवशोऽपि	हि + अवशः + अपि = निश्चय ही अनिच्छा से भी।
जिज्ञासुरपि	जिज्ञासुः + अपि = जानने की इच्छा रखने वाला भी।
शब्दब्रह्मातिवर्तते	शब्दब्रह्म + अतिवर्तते = वेदों के ज्ञान (कर्मकाण्ड) को लाँघ जाता है।

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

पंक्ति १: पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
अर्थ: (वह साधक) अपने पूर्व अभ्यास के ही बल से, यद्यपि अनिच्छुक होते हुए भी, स्वतः ही (योग की ओर) खिंचा चला जाता है।

पंक्ति २: जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ।
अर्थ: योग के प्रति जिज्ञासा (कौतूहल) रखने वाला भी (अंततः) वेदों में वर्णित कर्मकाण्ड (फलदायी कर्मों) के स्तर से आगे निकल जाता है।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सरल अर्थ

भगवान श्रीकृष्ण ने कहा – हे अर्जुन! उस साधक को उसके पूर्वजन्म के अभ्यास के प्रभाव से ही, चाहे वह इस जन्म में अनिच्छुक ही क्यों न हो, स्वतः ही योग की ओर खिंचा चला जाता है। केवल योग के विषय में जिज्ञासा (कौतूहल या जानने की इच्छा) रखने वाला व्यक्ति भी शब्दब्रह्म (वैदिक कर्मकाण्ड के फलों) से ऊपर उठ जाता है।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

यह श्लोक संस्कारों की अपरिहार्य शक्ति और आध्यात्मिक ऊर्ध्वगामी प्रवृत्ति को प्रकट करता है। 'पूर्वाभ्यासेन तेनैव' यह दर्शाता है कि सच्ची साधना द्वारा अर्जित संस्कार स्व-स्फूर्त शक्ति बन जाते हैं, जो साधक को उसकी वर्तमान इच्छा-अनिच्छा ('अवशोऽपि') से परे ले जाते हैं। यह एक दिव्य खिंचाव है, एक आंतरिक बुलाहट जिसे नकारा नहीं जा सकता। 'जिज्ञासुरपि' शब्द महत्वपूर्ण है – यहाँ तक कि जो व्यक्ति केवल बौद्धिक जिज्ञासा या आकर्षण से योग की ओर देखता है, वह भी 'शब्दब्रह्म' (वेदों के शाब्दिक ज्ञान और उनके भौतिक फलों के चक्र) से ऊपर उठ जाता है। इसका गहरा अर्थ यह है कि आध्यात्मिक क्षेत्र में कोई भी सकारात्मक कदम, चाहे वह कितना ही छोटा क्यों न हो, व्यक्ति को भौतिकता और कर्म-फल के सीमित चक्र से मुक्ति की ओर अग्रसर कर देता है। यह भगवान का स्पष्ट आश्वासन है कि एक बार लगाया गया बीज अवश्य अंकुरित होता है, और आत्म-जिज्ञासा का एक क्षण भी मोक्ष मार्ग का द्वार खोल सकता है।

১ লিপ্যন্তরণ

পূর্বাভ্যাসেন তেনৈব হ্রিয়তে হ্যবশোঽপি সঃ ।
জিজ্ঞাসুরপি যোগস্য শব্দব্রহ্মাতিবর্ততে ॥ ৪৪ ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

পংক্তি ১: পূ-র্বা-ভ্যা-সে-ন তে-নৈ-ব হ্রি-য-তে হ্য-ব-শো-ঽ-পি সঃ ।
(দ্রষ্টব্য: 'হ্রিয়তে' এ 'হ্রি' উচ্চারণ 'হ্' ও 'রি' এর সংযোগে; 'হ্যবশোঽপি' = হি + অবশঃ + অপি)

পংক্তি ২: জি-জ্ঞা-সু-র-পি যো-গ-স্য শ-ব্দ-ব্র-হ্মা-তি-ব-র্ত-তে ।
(দ্রষ্টব্য: 'জিজ্ঞাসুরপি' = জিজ্ঞাসুঃ + অপি; 'শব্দব্রহ্মাতিবর্ততে' = শব্দব্রহ্ম + অতিবর্ততে)

৩ যৌগিক শব্দার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
পূর্বাভ্যাসেন	পূর্ব + অভ্যাসেন = পূর্বের অভ্যাস (নিরন্তর সাধনা) দ্বারা।
তেনৈব	তার দ্বারাই।
হ্রিয়তে	টেনে নেওয়া হয়, আকৃষ্ট হয়।
হ্যবশোঽপি	হি + অবশঃ + অপি = নিশ্চয়ই অনিচ্ছা সত্ত্বেও।
জিজ্ঞাসুরপি	জিজ্ঞাসুঃ + অপি = জানার ইচ্ছা রাখলেও।
শব্দব্রহ্মাতিবর্ততে	শব্দব্রহ্ম + অতিবর্ততে = বেদের জ্ঞান (কর্মকাণ্ড) অতিক্রম করে।

৪ পংক্তি-অনুযায়ী অর্থ

পংক্তি ১: পূর্বাভ্যাসেন তেনৈব হ্রিয়তে হ্যবশোঽপি সঃ ।
অর্থ: (সে সাধক) তার পূর্ব অভ্যাসের বলেই, অনিচ্ছুক হলেও, স্বয়ংক্রিয়ভাবেই (যোগের দিকে) টেনে নেওয়া হয়।

পংক্তি ২: জিজ্ঞাসুরপি যোগস্য শব্দব্রহ্মাতিবর্ততে ।
অর্থ: যোগ সম্বন্ধে কৌতূহল রাখলেও (ব্যক্তি) শেষ পর্যন্ত বেদবর্ণিত কর্মকাণ্ড (ফলদায়ক কর্ম) এর স্তর অতিক্রম করে।

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সারমর্ম

ভগবান শ্রীকৃষ্ণ বললেন – হে অর্জুন! সেই সাধক তার পূর্বজন্মের অভ্যাসের প্রভাবেই, এই জন্মে অনিচ্ছুক হলেও, স্বয়ংক্রিয়ভাবেই যোগের দিকে আকৃষ্ট হয়। কেবল যোগ বিষয়ে কৌতূহল বা জানার ইচ্ছা রাখা ব্যক্তিও শব্দব্রহ্ম (বৈদিক কর্মকাণ্ডের ফল) এর ঊর্ধ্বে উঠে যায়।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক ব্যাখ্যা

এই শ্লোকটি সংস্কারের অপরিহার্য শক্তি ও আধ্যাত্মিক ঊর্ধ্বমুখী প্রবণতাকে উদ্ঘাটিত করে। 'পূর্বাভ্যাসেন তেনৈব' এটি দেখায় যে সত্যিকারের সাধনা দ্বারা অর্জিত সংস্কার স্ব-প্রণোদিত শক্তিতে পরিণত হয়, যা সাধককে তার বর্তমান ইচ্ছা-অনিচ্ছা ('অবশোঽপি') এর অতীত নিয়ে যায়। এটি একটি দিব্য আকর্ষণ, একটি আভ্যন্তরীণ আহ্বান যাকে অগ্রাহ্য করা যায় না। 'জিজ্ঞাসুরপি' শব্দটি গুরুত্বপূর্ণ – যে ব্যক্তি কেবল বৌদ্ধিক কৌতূহল বা আকর্ষণ থেকে যোগের দিকে তাকায়, সেও 'শব্দব্রহ্ম' (বেদের শাব্দিক জ্ঞান ও তাদের ভৌতিক ফলপ্রসূ চক্র) অতিক্রম করে। এর গভীর অর্থ হল যে আধ্যাত্মিক ক্ষেত্রে কোনও ইতিবাচক পদক্ষেপ, তা যতই ক্ষুদ্র হোক না কেন, ব্যক্তিকে ভৌতিকতা ও কর্ম-ফলের সীমিত চক্র থেকে মুক্তির পথে এগিয়ে দেয়। এটি ভগবানের স্পষ্ট আশ্বাস যে একবার বপন করা বীজ অঙ্কুরিত হবেই, এবং আত্ম-জিজ্ঞাসার এক মুহূর্তও মোক্ষ মার্গের দ্বার খুলে দিতে পারে।

1 Transliteration

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo 'pi saḥ |
jijñāsur api yogasya śabda-brahmātivartate || 44 ||

2 Pronunciation Guide

Line 1: pūr-vābhyā-se-na te-nai-va hri-ya-te hy a-va-śo 'pi saḥ.
(Note: 'hriyate' – the 'hr' is pronounced; 'hy avaśo 'pi' = hi + avaśaḥ + api)

Line 2: ji-jñā-su-r a-pi yo-ga-sya śab-da-brah-mā-ti-var-ta-te.
(Note: 'jijñāsur api' = jijñāsuḥ + api; 'śabda-brahmātivartate' = śabda-brahma + ativartate)

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
pūrvābhyāsena	By the practice of former (lives).
tenaiva	By that very (practice).
hriyate	Is drawn, carried along.
hy avaśaḥ api	Indeed, even unwillingly.
jijñāsuḥ api	Even one who is merely curious/inquisitive.
śabda-brahmātivartate	Transcends the sphere of the Vedas (ritualistic piety).

4 Line-by-Line Meaning

Line 1: pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo 'pi saḥ |
Meaning: By that very previous practice, he is irresistibly drawn (to Yoga), even against his will (in the new life).

Line 2: jijñāsur api yogasya śabda-brahmātivartate |
Meaning: Even one who merely inquires about Yoga transcends the realm of Vedic rituals (which yield worldly fruits).

5 Final Meaning of the Sloka

The Blessed Lord said: By the force of his practice in previous lives, such a yogi is automatically drawn towards the spiritual path, even if he is unwilling in this life. Indeed, even a mere curious enquirer of Yoga rises above the rewards promised in the Vedas for ritualistic actions.

6 Deep Spiritual Insight

This verse reveals the compelling and autonomous power of deep spiritual saṃskāras (impressions). Pūrvābhyāsena tenaiva indicates that authentic practice creates a momentum that operates like a spiritual law, carrying the soul forward irrespective of temporary lapses or resistance (avaśaḥ api). The word hriyate (is drawn) suggests a divine pull, a grace that activates from within due to past effort. This assures that no sincere effort is ever lost; it becomes an integral part of the soul's destiny. The second line holds a radical promise: even jijñāsuḥ (one with mere intellectual curiosity or a beginning interest) in Yoga begins to transcend śabda-brahma—the entire realm of scriptural injunctions aimed at material prosperity and heavenly pleasures. This signifies a fundamental shift in consciousness from external, result-oriented actions to inner, transformative inquiry. The deep meaning is that the slightest turn towards the Supreme initiates an irreversible process of elevation. It liberates one from the endless cycle of desire-driven action (karma) and its fruits (phala), setting the soul on the direct path to the formless Absolute (nirguṇa brahman). This is the ultimate guarantee of the soul's innate divinity and the inevitability of its return to the Source.