Adhyay 6, Sloka 37 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 37

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

पंक्ति १: अ-य-ति: श्रद्-धया-उ-पे-तो यो-गात्-च-लि-ता-मा-नसः ।
पंक्ति २: अ-प्रा-प्य यो-ग-सं-सि-द्धिं कां ग-तिं कृष्ण ग-च्छ-ति ।

3 शब्दार्थ (संधि विच्छेद)

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
अयतिः	यत्नहीन, प्रयास न करने वाला
श्रद्धयोपेतो	श्रद्धा से युक्त
योगाच्चलितमानसः	योग (साधना) से चलित (डगमगाया हुआ) मानस (मन) जिसका
योगसंसिद्धिं	योग की पूर्णता/सिद्धि
कां गतिं	कौन-सी गति (दशा, प्राप्ति)

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

पंक्ति १: अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अर्थ: (हे कृष्ण!) जो यत्नहीन (अधूरा प्रयास करने वाला) है, किंतु श्रद्धा से युक्त है, और जिसका मन योग-साधना से विचलित (भटक) गया है।

पंक्ति २: अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ।
अर्थ: योग की पूर्ण सिद्धि को प्राप्त किए बिना, वह (साधक) किस गति (परिणाम, अवस्था) को प्राप्त होता है?

5 श्लोक का पूर्ण भावार्थ

अर्जुन ने पूछा – हे कृष्ण! जो साधक श्रद्धा तो रखता है, किंतु पूर्ण यत्न (लगन) नहीं कर पाता और जिसका मन योग-साधना के मार्ग में चंचल होकर भटक जाता है, ऐसा व्यक्ति योग की परम सिद्धि को प्राप्त न कर सका हो, तो उसकी क्या गति होती है? (वह किस अवस्था को प्राप्त होता है?)

6 गहरा आध्यात्मिक रहस्य

यह प्रश्न हर साधक के मन में उठने वाली मौलिक शंका को दर्शाता है। अर्जुन 'अयति' (अपूर्ण प्रयास) और 'चलितमानस' (विचलित चित्त) की उस मानवीय स्थिति की ओर संकेत कर रहा है जहाँ साधक आलस्य, प्रमाद या पुराने संस्कारों के कारण अंतिम सिद्धि तक नहीं पहुँच पाता। 'श्रद्धयोपेत:' इस बात का प्रतीक है कि उसमें ज्ञान या भक्ति के प्रति आस्था का बीज अवश्य है। गहरा अर्थ यह है कि आध्यात्मिक पथ पर एक बार श्रद्धापूर्वक प्रवेश करने के बाद, कोई भी प्रयास व्यर्थ नहीं जाता। यह प्रश्न इस भय को उजागर करता है कि "अधूरा प्रयास कहीं शून्य तो नहीं?" भगवान आगे के श्लोकों में इसका समाधान देकर यह आश्वासन देंगे कि कोई भी पुण्य या सत्प्रयास कभी नष्ट नहीं होता और ऐसे साधक का भविष्य उज्ज्वल ही होता है।

১ বাংলা লিপ্যন্তর

অয়তিঃ শ্রদ্ধয়োপেতো যোগাচ্চলিতমানসঃ ।
অপ্রাপ্য যোগসংসিদ্ধিং কাং গতিং কৃষ্ণ গচ্ছতি ॥ ৩৭ ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

পংক্তি ১: অ-য়-তি: শ্রদ্-ধয়া-উ-পে-তো যো-গাত্-চ-লি-তা-মা-নসঃ ।
পংক্তি ২: অ-প্রা-প্য যো-গ-সং-সি-দ্ধিং কাং গ-তিং কৃষ্ণ গ-চ্ছ-তি ।

৩ শব্দার্থ (সন্ধি বিচ্ছেদ)

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
অয়তিঃ	যত্নহীন, সম্পূর্ণ প্রচেষ্টারহিত
শ্রদ্ধয়োপেতো	শ্রদ্ধাসম্পন্ন
যোগাচ্চলিতমানসঃ	যোগ (সাধনা) থেকে চলিত (টলমলানো, বিচলিত) মন যার
যোগসংসিদ্ধিং	যোগের পূর্ণ সিদ্ধি
কাং গতিং	কোন গতি (দশা, প্রাপ্তি)

৪ পংক্তি অনুসার অর্থ

পংক্তি ১: অয়তিঃ শ্রদ্ধয়োপেতো যোগাচ্চলিতমানসঃ ।
অর্থ: (হে কৃষ্ণ!) যে যত্নহীন (অসম্পূর্ণ প্রচেষ্টাকারী), কিন্তু শ্রদ্ধাসম্পন্ন, এবং যার মন যোগ-সাধনা থেকে বিচলিত (ভ্রষ্ট) হয়ে গেছে।

পংক্তি ২: অপ্রাপ্য যোগসংসিদ্ধিং কাং গতিং কৃষ্ণ গচ্ছতি ।
অর্থ: যোগের পরম সিদ্ধি লাভ না করেই, সে (সাধক) কোন গতিতে (পরিণামে, অবস্থায়) গমন করে?

৫ শ্লোকের পূর্ণ ভাবার্থ

অর্জুন জিজ্ঞাসা করলেন – হে কৃষ্ণ! যে সাধক শ্রদ্ধা তো রাখে, কিন্তু সম্পূর্ণ যত্ন (নিষ্ঠা) করতে পারে না এবং যার মন যোগ-সাধনার পথে চঞ্চল হয়ে ভ্রষ্ট হয়ে যায়, এমন ব্যক্তি যোগের পরম সিদ্ধি লাভ করতে না পারলে, তার কি গতি হয়? (সে কোন অবস্থা প্রাপ্ত হয়?)

৬ গভীর আধ্যাত্মিক তাৎপর্য

এই প্রশ্নটি প্রতিটি সাধকের মনে জাগ্রত হওয়া মৌলিক সন্দেহকে প্রকাশ করে। অর্জুন 'অয়তি' (অসম্পূর্ণ প্রচেষ্টা) এবং 'চলিতমানস' (বিচলিত চিত্ত) - এর সেই মানবীয় অবস্থার প্রতি ইঙ্গিত করছেন যেখানে সাধক অলসতা, প্রমাদ বা পুরনো সংস্কারের কারণে চরম সিদ্ধিতে পৌঁছাতে পারে না। 'শ্রদ্ধয়োপেতঃ' এই সত্যের প্রতীক যে তার মধ্যে জ্ঞান বা ভক্তির প্রতি আস্থার বীজ নিশ্চয়ই আছে। গভীর অর্থ হল এই যে, আধ্যাত্মিক পথে একবার শ্রদ্ধাসহকারে প্রবেশ করার পর, কোনও প্রচেষ্টাই বিফল যায় না। এই প্রশ্নটি এই ভয়কেই উদ্ঘাটিত করে যে "অসম্পূর্ণ প্রচেষ্টা কি শূন্য হয়ে যায়?" ভগবান পরের শ্লোকে এর সমাধান দিয়ে এই আশ্বাস দেবেন যে কোনও পুণ্য বা সৎপ্রচেষ্টা কখনও নষ্ট হয় না এবং এমন সাধকের ভবিষ্যৎ উজ্জ্বলই হয়।

1 Transliteration

ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calita-mānasaḥ |
aprāpya yoga-saṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati || 37 ||

2 Pronunciation Guide

Line 1: a-ya-tiḥ śrad-dha-yo-pe-to yo-gāc ca-li-ta-mā-na-saḥ.
Line 2: a-prā-pya yo-ga-saṃ-si-ddhiṃ kāṃ ga-tiṃ kṛṣṇa ga-ccha-ti.

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
ayatiḥ	One who is devoid of sustained effort/perseverance
śraddhayopetaḥ	Endowed with/shrouded in faith
yogāc calitamānasaḥ	One whose mind has deviated/swerved from Yoga (the path/practice)
yogasaṃsiddhiṃ	The highest perfection/success in Yoga
kāṃ gatiṃ	To which state/destination

4 Line-by-Line Meaning

Line 1: ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calita-mānasaḥ |
Meaning: O Krishna, what is the destination of one who, though endowed with faith, is not diligent and whose mind deviates from the path of Yoga (before attaining perfection)?

Line 2: aprāpya yoga-saṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati |
Meaning: Having failed to attain perfection in Yoga, what fate does he meet?

5 Full Verse Meaning

Arjuna inquired: O Krishna, what is the fate of a yogi who begins with faith but lacks perseverance, whose mind becomes distracted and falls away from the path of spiritual practice before achieving perfection? Where does such a person end up?

6 Deep Spiritual Meaning

This question represents a fundamental doubt in the heart of every seeker. Arjuna points to the very human condition of being an 'ayati' (one with incomplete effort) with a 'calita-manas' (wavering mind), where a seeker, due to laziness, distraction, or old habits, fails to reach the final goal. The phrase 'śraddhayopetaḥ' is crucial—it signifies that the seed of genuine aspiration and trust in the path is present. The deep inner meaning is that no sincere step on the spiritual journey is ever wasted. Arjuna's question stems from the fear of spiritual failure and the anxiety that incomplete effort leads to nothingness or a fall. Lord Krishna's forthcoming answer will provide the ultimate reassurance that the law of spiritual growth is compassionate and progressive; no good effort is lost, and such a seeker's future is secured for a more favorable rebirth to continue the journey. It addresses the universal worry: "What if I try but don't fully succeed?"