Adhyay 6, Sloka 24 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 24

श्रीभगवानुवाच
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

सङ्कल्प-प्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः ।
मनसा-एव-इन्द्रिय-ग्रामं विनियम्य-समन्ततः ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥

3 संधि-विच्छेद / संयुक्त शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
संकल्पप्रभवान्कामान्	संकल्प से उत्पन्न इच्छाएँ
त्यक्त्वा	त्यागकर, छोड़कर
सर्वानशेषतः	सभी को पूरी तरह से
मनसा एव	केवल मन द्वारा
इन्द्रियग्रामं	इन्द्रियों के समूह / इन्द्रियों का नियंत्रण
विनियम्य	नियंत्रित करके
समन्ततः	सर्वत्र, हर ओर

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

जो योगी संकल्प से उत्पन्न सभी इच्छाओं को त्याग देता है，

और केवल अपने मन से इन्द्रियों को नियंत्रित करता है，

वह पूर्ण योगी कहलाता है。

5 श्लोक का पूर्ण भावार्थ

योगी को चाहिए कि वह संकल्प से उत्पन्न सभी इच्छाओं का पूर्ण त्याग करके, केवल मन द्वारा इन्द्रियों को नियंत्रित करे। इस प्रकार वह हर दिशा में संतुलित और स्थिर रहता है।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

श्लोक यह बताता है कि योग का सच्चा अभ्यास मन और इन्द्रियों के पूर्ण नियंत्रण से होता है。 इच्छाओं का त्याग और मन का नियंत्रण, व्यक्ति को मानसिक स्थिरता और आत्मशुद्धि की ओर ले जाता है。 यह श्लोक मन, इन्द्रियों और संकल्प के संयम का महत्व स्पष्ट करता है। एक स्थिरचित्त योगी हर परिस्थिति में विचलित नहीं होता।

১ বাংলা লিপ্যন্তর

সঙ্কল্পপ্রভবাঙ্কামানস্ত্যক্ত্বা সর্বানশেষতঃ ।
মনসৈবেন্দ্রিয়গ্রামং বিনিয়ম্য সমন্ততঃ ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

সঙ্কল্পপ্রভবাঙ্কামানস্ত্যক্ত্বা সর্বানশেষতঃ
মনসৈবেন্দ্রিয়গ্রামং বিনিয়ম্য সমন্ততঃ

৩ শব্দার্থ (সন্ধি বিচ্ছেদ)

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
সঙ্কল্পপ্রভবাঙ্কামান্	সংকল্প থেকে উদ্ভূত সমস্ত ইচ্ছা
ত্যক্ত্বা	পরিত্যাগ করে
সর্বানশেষতঃ	সম্পূর্ণভাবে
মনসা এও	কেবল মন দ্বারা
ইন্দ্রিয়গ্রামং	ইন্দ্রিয়সমূহের নিয়ন্ত্রণ
বিনিয়ম্য	নিয়ন্ত্রিত
সমন্ততঃ	সর্বত্র, প্রতিটি ক্ষেত্রে

৪ পংক্তি অনুসার অর্থ

যে যোগী সংকল্প থেকে উদ্ভূত সমস্ত ইচ্ছা ত্যাগ করে，

শুধুমাত্র মন দ্বারা ইন্দ্রিয়গুলো নিয়ন্ত্রণ করে，

সে পূর্ণ যোগী।

৫ শ্লোকের পূর্ণ সারমর্ম

যোগীকে সমস্ত ইচ্ছা পরিত্যাগ করে কেবল মন দ্বারা ইন্দ্রিয় নিয়ন্ত্রণ করতে হবে। এই নিয়ন্ত্রণের মাধ্যমে সে স্থির এবং সমন্বিত জীবনযাপন করে।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক তাৎপর্য

শ্লোকটি শেখায় যে যোগের প্রকৃত চর্চা মন ও ইন্দ্রিয়ের নিয়ন্ত্রণে নিহিত। ইচ্ছার পরিত্যাগ ও চিত্তের নিয়ন্ত্রণ ব্যক্তিকে আত্মশুদ্ধি ও স্থিতিশীলতার পথে নিয়ে যায়। এটি মন, ইন্দ্রিয় ও সংকল্পের নিয়ন্ত্রণের গুরুত্ব তুলে ধরে। স্থিরচিত্ত যোগী জীবনের সব দিক থেকে অচঞ্চল থাকে।

1 Transliteration

Saṅkalpa-prabhavān kāmān tyaktvā sarvān aśeṣataḥ ।
Manasai-vedriya-grāmaṁ viniyamyasamantataḥ ॥ 24 ॥

2 Pronunciation Guide

Sankalpa-prabhavān kāmān tyaktvā sarvān aśeṣataḥ
Manasai-vedriya-grāmaṁ viniyamyasamantataḥ

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Saṅkalpa-prabhavān kāmān	desires arising from mental resolve
Tyaktvā	having renounced
Sarvān aśeṣataḥ	all completely
Manasai eva	by the mind alone
Indriya-grāmam	the group of senses
Viniyamy	controlling
Samantataḥ	in all directions, fully

4 Line-by-Line Meaning

The yogi renounces all desires arising from mental resolve，

and controls the senses with the mind alone，

thus he is a perfect yogi.

5 Full Verse Meaning

A yogi who completely renounces desires arising from mental resolutions, and uses his mind to regulate all senses, achieves perfect steadiness and balance. Such control is the hallmark of a true yogi.

6 Deep Spiritual Meaning

This verse teaches that true yoga practice involves mastery over the mind and senses. Renunciation of desires and control of the mind lead to self-purification and inner stability. It emphasizes the importance of mind, senses, and resolve in spiritual growth. A steady-minded yogi remains undisturbed by external circumstances.