Adhyay 6, Sloka 23 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 23

श्रीभगवानुवाच
तं विद्यादुःखसंयोगवियोगं योगसञ्जितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

तं विद्धा दुःख-संयोग-वियोगं योग-सञ्जितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगः अनिर्विण्ण-चेतसा ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

तं विद्धा दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्जितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥

3 संधि-विच्छेद / संयुक्त शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
तं	उसे, उस
विद्यादुःखसंयोग-वियोगम्	दुःख के कारणों का ज्ञान और उनसे विमुक्ति
योगसञ्जितम्	योग द्वारा प्राप्त या नियंत्रित
स	वह
निश्चयेन	निश्चयपूर्वक
योक्तव्यः	अभ्यास या साधना करना चाहिए
योगः	योग
अनिर्विण्णचेतसा	नष्ट न होने वाली, स्थिर चित्तवृत्ति वाले

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

वह योगी जिसे दुःख और सुख के संबंध का ज्ञान है, और जो उनसे स्वतंत्र है。

उसे निश्चयपूर्वक योग द्वारा, स्थिरचित्त होकर अभ्यास करना चाहिए।

5 श्लोक का पूर्ण भावार्थ

योगी को चाहिए कि वह दुःख और सुख के संबंध को समझते हुए, उनसे अलग रहकर योग का अभ्यास करे। इस अभ्यास में उसका मन स्थिर और निश्चयपूर्वक होना चाहिए।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

श्लोक यह बताता है कि योग का वास्तविक अभ्यास दुःख और सुख से परे, मन को नियंत्रित करके करना चाहिए। स्थिरचित्त योगी जीवन के उतार-चढ़ाव से विचलित नहीं होता। ज्ञान और योग साधना मिलकर व्यक्ति को आत्मिक शांति और मोक्ष की ओर ले जाते हैं। यह श्लोक योग और विवेक के संयुक्त मार्ग की शिक्षा देता है।

১ বাংলা লিপ্যন্তর

তং বিদ্ধা দুঃখ-সংযোগ-বিয়োগং যোগ-সঞ্জিতম্ ।
স নশ্চয়েন যোক্তব্যো যোগঃ অনির্বিঙ্ন-চেতসা ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

তং বিদ্ধা দুঃখসংযোগবিয়োগং যোগসঞ্জিতং
স নশ্চয়েন যোক্তব্যো যোগঃ অনির্বিঙ্নচেতসা

৩ শব্দার্থ (সন্ধি বিচ্ছেদ)

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
তং	তাকে, সেই
বিদ্যাদুঃখসংযোগ-বিয়োগং	দুঃখের সংযোগ ও তার থেকে মুক্তি
যোগসঞ্জিতং	যোগ দ্বারা অর্জিত বা নিয়ন্ত্রিত
স	সে
নিঃশ্চয়েন	স্থিরভাবে, নিশ্চিতভাবে
যোগ্তব্যো	অনুশীলন করা উচিত
যোগঃ	যোগ
অনির্বিঙ্নচেতসা	অচঞ্চল চিত্তবিশিষ্ট

৪ পংক্তি অনুসার অর্থ

যে যোগী দুঃখ এবং সুখের সংযোগ বুঝে এবং সে তাদের থেকে মুক্ত。

তাকে স্থিরচিত্তে এবং নিশ্চিতভাবে যোগ অনুশীলন করতে হবে।

৫ শ্লোকের পূর্ণ সারমর্ম

যোগীকে দুঃখ ও সুখের সংযোগ বোঝা এবং তাদের থেকে মুক্ত হয়ে, স্থিরচিত্তে যোগ অনুশীলন করতে হবে। এই অনুশীলনে তার চিত্ত স্থির এবং নিশ্চিত থাকা আবশ্যক।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক তাৎপর্য

শ্লোকটি শেখায় যে যোগের প্রকৃত অনুশীলন মনকে নিয়ন্ত্রণ করে দুঃখ ও সুখের সীমারেখা অতিক্রম করে করা উচিত। স্থিরচিত্ত যোগী জীবনের ওঠাপড়া থেকে প্রভাবিত হয় না। জ্ঞান ও যোগের মিলিত পথ আত্মশান্তি ও মুক্তির দিকে নিয়ে যায়। এটি যোগ ও বুদ্ধিমত্তার সমন্বিত চর্চার পথ প্রদর্শন করে।

1 Transliteration

Taṁ viddhā duḥkha-saṁyoga-viyogaṁ yoga-sañjitam ।
Sa niścayena yoktavyo yogaḥ anirviṇṇa-cetasā ॥ 23 ॥

2 Pronunciation Guide

Tam viddhā duḥkha-sanyoga-viyogaṁ yoga-sanjitam
Sa nishchayena yoktavyo yogaḥ anirvinna-cetasā

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Taṁ	that
Viddhā duḥkha-saṁyoga-viyogaṁ	knowing the connection and separation from pain
Yoga-sañjitam	controlled or attained through yoga
Sa	he
Niścayena	with determination
Yoktavyo	to be practiced
Yogaḥ	yoga
Anirviṇṇa-cetasā	with an unshakable, steady mind

4 Line-by-Line Meaning

The yogi who understands the connection and separation of suffering, and has mastery over it through yoga,

should practice yoga with determination and a steady mind.

5 Full Verse Meaning

A yogi, aware of the causes of suffering and detached from worldly pain, should engage in yoga practice steadfastly, with determination and a steady mind. This ensures mental stability and progress toward liberation.

6 Deep Spiritual Meaning

This verse emphasizes that true yoga practice involves understanding and transcending pain and pleasure. A steady-minded yogi remains unaffected by worldly fluctuations. The combination of knowledge and yoga practice leads to inner peace and ultimate liberation. It teaches the path of disciplined and mindful yoga for spiritual elevation.