Adhyay 6, Sloka 18 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 18

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा। १८।

1 लिप्यंतरण

यदा विनियतं चित्तम् — आत्मन्येव अवतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्व-कामेभ्यः — युक्त इति उच्यते तदा ॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

यदा विनियतं चित्तम् — आत्मन्येव अवतिष्ठते ।
निः-स्पृहः सर्व-कामेभ्यो — युक्त इत्युच्यते तदा ॥

3 संयुक्त / पोर्टमांटू शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
यदा	जब
विनियतं चित्तम्	संयमित / स्थिर किया हुआ मन
आत्मनि एव अवतिष्ठते	आत्मा में ही स्थिर हो जाता है
निःस्पृहः	स्पृहाविहीन / आकांक्षा रहित
सर्वकामेभ्यः	सभी भौतिक इच्छाओं से (दूर)
युक्तः	योगयुक्त / पूर्णतः स्थित
उच्यते	कहा जाता है
तदा	तब

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते
— जब संयमित मन आत्मा में ही टिक जाता है,
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा
— और जब साधक सभी सांसारिक इच्छाओं से रहित हो जाता है,
तब उसे पूर्णतः योगस्थ कहा जाता है।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सरल अर्थ

जिस समय मन पूर्णतः संयमित होकर केवल आत्मा में ही स्थिर हो जाए,
और व्यक्ति सभी प्रकार की कामनाओं से मुक्त हो जाए—
उसी समय वह साधक वास्तविक योगी कहलाता है।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

इस श्लोक में “योग की चरम अवस्था” का वर्णन है—
जहाँ मन न बाह्य वस्तुओं में भटकता है,
न इच्छाएँ उसे खींचती हैं।
मन जब आत्मा में शरण लेता है,
इच्छाएँ शून्य हो जाती हैं,
और साधक अपने स्वरूप में स्थित हो जाता है।
यही स्थिति है—
स्थिर मन + निर्लिप्तता + आत्मा में स्थितता = सच्चा योग।

১ লিপ্যন্তরণ

যদা বিনিয়তং চিত্তম্ — আত্মন্যেব অবস্থিষ্ঠতে ।
নিঃস্পৃহঃ সর্ব-কামে ভ্যঃ — যুক্ত ইত্যুচ্যতে তদা ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

যদা বিনিয়তং চিত্তম্ — আত্মন্যেব অবস্থিষ্ঠতে ।
নিঃ-স্পৃহঃ সর্ব-কামেব্যঃ — যুক্ত ইত্যুচ্যতে তদা ॥

৩ যৌগিক শব্দার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
যদা	যখন
বিনিয়তং চিত্তম্	নিয়ন্ত্রিত, সংযমিত মন
আত্মন্যেব অবস্থিষ্ঠতে	আত্মাতেই স্থির হয়ে থাকে
নিঃস্পৃহঃ	আকাঙ্ক্ষাহীন
সর্বকামে ভ্যঃ	সব কামনা-বাসনা থেকে মুক্ত
যুক্তঃ	যোগে প্রতিষ্ঠিত
ইত্যুচ্যতে	বলা হয়
তদা	তখন

৪ পংক্তি-অনুযায়ী অর্থ

যদা বিনিয়তং চিত্তমাত্মন্যেব অবস্থিষ্ঠতে
— যখন মন সম্পূর্ণ সংযমিত হয়ে আত্মার মধ্যেই স্থির হয়,
নিঃস্পৃহঃ সর্বকামে ভ্যো যুক্ত ইত্যুচ্যতে তদা
— এবং যখন সাধক সমস্ত কামনা-বাসনা থেকে মুক্ত থাকে,
তখন তাকে প্রকৃত যোগে প্রতিষ্ঠিত বলা হয়।

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সারমর্ম

যে মুহূর্তে নিয়ন্ত্রিত মন আত্মার মধ্যেই লীন হয়ে থাকে
এবং সমস্ত কামনা থেমে যায়—
তখনই সেই সাধককে সত্য যোগী বলা হয়।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক ব্যাখ্যা

এই শ্লোক যোগের সর্বোচ্চ স্তর নির্দেশ করে—
মন যখন বাহ্য জগতে ঘোরে না,
ইচ্ছা-লালসা মনকে টানে না,
তখন মন আত্মার আসনে প্রতিষ্ঠিত হয়।
সেই অবস্থায়—
চঞ্চলতা নেই, লোভ নেই, আকাঙ্ক্ষা নেই—শুধু আত্মস্বরূপের উপলব্ধি।
এটাই পরম যোগ।

1 Transliteration

yadā viniyataṁ cittam — ātmany evāvatiṣṭhate ।
niḥspṛhaḥ sarva-kāmebhyo — yukta ity ucyate tadā ॥

2 Pronunciation Guide

yadaa viniyatam chittam — atmanyeva avatishtate ।
nih-spṛhah sarva-kaamebhyo — yukta ityuchyate tadaa ॥

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
yadā	when
viniyatam cittam	disciplined, controlled mind
ātmani eva avatiṣṭhate	becomes steady in the Self
niḥspṛhaḥ	free from desires
sarva-kāmebhyaḥ	from all desires/longings
yuktaḥ	united, established in yoga
ucyate	is called
tadā	then

4 Line-by-Line Meaning

When the controlled mind becomes steadily fixed in the Self,
and when the yogi becomes free from all desires,
then he is truly said to be united in Yoga.

5 Final Meaning of the Sloka

That moment when the disciplined mind rests only in the Self,
and the yogi becomes free from all worldly desires —
at that moment he is said to be perfectly established in Yoga.

6 Deep Spiritual Insight

This verse points to the peak state of yoga—
where the mind stops wandering,
desires evaporate,
and the consciousness abides in its own pure essence.
Real yoga begins when:
Mind = still
Heart = desireless
Awareness = rooted in the Self
This inner steadiness is the gateway to liberation.