Adhyay 6, Sloka 13 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 13

श्रीभगवानुवाच
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

समं काय-शिरो-ग्रीवं धारयन् अचलम् स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश् च अनवलोकयन् ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

3 संधि-विच्छेद / संयुक्त शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
समं	सम, संतुलित
काय-शिरो-ग्रीवम्	शरीर, सिर और गर्दन
धारयन्	बनाए रखना, सीधा रखना
अचलम् स्थिरः	अचल और स्थिर
संप्रेक्ष्य	देखकर, दृष्टि केंद्रित करके
नासिकाग्रं	नाक की टिप
स्वं दिशश्च	अपने चारों दिशाओं
अनवलोकयन्	दृष्टि को नियंत्रित करना

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

शरीर, सिर और गर्दन को संतुलित और स्थिर बनाए रखो。

नाक की टिप को देखकर और दृष्टि को अपने चारों दिशाओं में नियंत्रित करते हुए ध्यान लगाओ।

5 श्लोक का पूर्ण भावार्थ

योगी को अपने शरीर, सिर और गर्दन को स्थिर और संतुलित रखते हुए, नाक की टिप पर दृष्टि केंद्रित करनी चाहिए और चारों दिशाओं की दृष्टि को नियंत्रित करते हुए ध्यान करना चाहिए। यह योगाभ्यास की स्थिरता और मानसिक एकाग्रता के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

श्लोक ध्यानाभ्यास में शारीरिक और मानसिक स्थिरता का महत्व स्पष्ट करता है。 सम और स्थिर मुद्रा = शरीर में संतुलन और मानसिक शांति。 दृष्टि का नियंत्रण = मन को बाहरी विषयों से विचलित न होने देना。 यह अभ्यास एकाग्रचित्त योग की ओर ले जाता है और ध्यान की गहरी अवस्था प्राप्त करने में सहायक है।

১ বাংলা লিপ্যন্তর

সমং কায়শিরোগ্রীবং ধারয়ন অচলং স্থিরঃ ।
সমপ্রেক্ষ্য নাসিকাগ্রং স্বং দিশশ্চানভলোকয়ন ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

সমং কায়শিরোগ্রীবং ধারয়ন অচলং স্থিরঃ ।
সমপ্রেক্ষ্য নাসিকাগ্রং স্বং দিশশ্চানভলোকয়ন ॥

৩ শব্দার্থ (সন্ধি বিচ্ছেদ)

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
সমং	সম, ভারসাম্যপূর্ণ
কায়-শিরো-গ্রীবং	শরীর, মাথা এবং ঘাড়
ধারয়ন	বজায় রাখা, সোজা রাখা
অচলং স্থিরঃ	অচল এবং স্থির
সমপ্রেক্ষ্য	নজর স্থির করে, লক্ষ্য করে
নাসিকাগ্রং	নাকের ডগা
স্বং দিশশ্চ	নিজের চারপাশের দিক
অনভলোকয়ন	দৃষ্টি নিয়ন্ত্রণ, মনকেন্দ্রিক ধ্যান

৪ পংক্তি অনুসার অর্থ

শরীর, মাথা ও ঘাড়কে সম এবং স্থির রাখো。

নাকের ডগা লক্ষ্য করে এবং চারদিকে দৃষ্টি নিয়ন্ত্রণ করে ধ্যান করো।

৫ শ্লোকের পূর্ণ সারমর্ম

যোগীকে তার শরীর, মাথা ও ঘাড়কে স্থির ও সম রাখতেই হবে, নাকের ডগায় দৃষ্টি রাখার পাশাপাশি চারদিকে দৃষ্টিকে নিয়ন্ত্রণ করে ধ্যান করতে হবে। এটি যোগচর্চার স্থিতিশীলতা এবং মনোসংযোগের জন্য অপরিহার্য।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক তাৎপর্য

শ্লোকটি যোগের শারীরিক ও মানসিক স্থিতিশীলতার গুরুত্ব বোঝায়। স্থির আসন ও সমান শরীরের অবস্থান = শারীরিক ভারসাম্য এবং মানসিক শান্তি। দৃষ্টির নিয়ন্ত্রণ = মনকে বাহ্যিক কাণ্ডকারখানার বিভ্রান্তি থেকে রক্ষা করা। এটি একাগ্রচিত্ত যোগ এবং গভীর ধ্যানের পথে সাহায্য করে।

1 Transliteration

Samaṁ kāya-śiro-grīvaṁ dhārayan acalaṁ sthiraḥ ।
Samprekṣya nāsikāgraṁ svaṁ diśaś cānavalokayan ॥ 13 ॥

2 Pronunciation Guide

Samaṁ kāya-śiro-grīvaṁ dhārayan acalaṁ sthiraḥ ।
Samprekṣya nāsikāgraṁ svaṁ diśaś cānavalokayan

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Samaṁ	balanced
kāya-śiro-grīvaṁ	body, head, and neck
dhārayan	keeping straight
acalaṁ sthiraḥ	steady and unmoving
samprekṣya	gazing/focusing
nāsikāgraṁ	tip of the nose
svaṁ diśaś	all directions
anavalokayan	controlling vision

4 Line-by-Line Meaning

Keep the body, head, and neck balanced and steady.

Meditate while focusing your gaze on the tip of the nose and controlling your vision in all directions.

5 Full Verse Meaning

A yogi should maintain the body, head, and neck in a balanced and steady posture. While meditating, he should focus on the tip of his nose and control his vision in all directions. This ensures stability and mental concentration during yoga practice.

6 Deep Spiritual Meaning

This verse highlights physical and mental steadiness in yoga. Balanced and steady posture = physical equilibrium and mental calm. Controlled gaze = prevents the mind from distraction by external objects. Supports the practice of focused meditation leading to deep concentration and spiritual progress.