Adhyay 6, Sloka 12 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 12

श्रीभगवानुवाच
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

3 संधि-विच्छेद / संयुक्त शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
तत्र	वहाँ, उस स्थान पर
एकाग्रं मनः कृत्वा	मन को एकाग्र करना
यतचित्तेन्द्रियक्रियः	इन्द्रिय और मन के संकल्पनाओं को संयमित करना
उपविश्यासने	स्थापित आसन में बैठना
युञ्ज्याद् योगम्	योगाभ्यास करना
आत्मविशुद्धये	आत्मा की शुद्धि के लिए

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

उस स्थान पर, जहाँ योग करने योग्य शांत और स्वच्छ स्थान है, मन को एकाग्र करो。

अपने इन्द्रिय और मानसिक क्रियाओं को संयमित कर, स्थापित आसन में बैठकर योगाभ्यास करो。

यह अभ्यास आत्मा की शुद्धि और आत्मसाक्षात्कार के लिए होना चाहिए。

5 श्लोक का पूर्ण भावार्थ

योगी को शांत और स्वच्छ स्थान पर अपने मन को एकाग्र करना चाहिए। इन्द्रिय और मानसिक क्रियाओं को संयमित करते हुए, स्थापित आसन में बैठकर योगाभ्यास करना चाहिए। यह अभ्यास आत्मा की शुद्धि और आत्मसाक्षात्कार के लिए है।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

श्लोक योगाभ्यास की आध्यात्मिक प्रक्रिया को स्पष्ट करता है。 एकाग्र मन = मानसिक स्थिरता, जिससे ध्यान बाधित न हो। इन्द्रिय संयम = बाहरी संसार से विचलन न होने देना। उपविश्यासने = स्थिर आसन में बैठना, शरीर और मन को संतुलित रखना। योगमात्मविशुद्धये = योग का उद्देश्य आत्मा की शुद्धि, आत्मज्ञान और अंतर्निहित शांति प्राप्त करना है।

১ বাংলা লিপ্যন্তর

তত্রৈকাগ্রং মনঃ কৃত্বা যতচित्तেন্দ্রিয়ক্ৰিয়ঃ ।
উপবিশ্যাসনে ইউঞ্জ্যাদ যোগং আত্মবিশুদ্ধয়ে ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

তত্রৈকাগ্রং মনঃ কৃত্বা যতচित्तেন্দ্রিয়ক্ৰিয়ঃ ।
উপবিশ্যাসনে ইউঞ্জ্যাদ যোগং আত্মবিশুদ্ধয়ে ॥

৩ শব্দার্থ (সন্ধি বিচ্ছেদ)

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
তত্র	সেখানে
একাগ্রং মনঃ কৃত্বা	মনকে একাগ্র করা
যতচित्तেন্দ্রিয়ক্ৰিয়ঃ	ইন্দ্রিয় ও মানসিক ক্রিয়াগুলো নিয়ন্ত্রণ করা
উপবিশ্যাসনে	স্থির আসনে বসা
ইউঞ্জ্যাদ যোগং	যোগের অনুশীলন করা
আত্মবিশুদ্ধয়ে	আত্মার বিশুদ্ধির জন্য

৪ পংক্তি অনুসার অর্থ

যেখানে শান্ত এবং যোগের উপযুক্ত স্থান, সেখানে মনকে একাগ্র কর。

ইন্দ্রিয় এবং মানসিক ক্রিয়াগুলো নিয়ন্ত্রণ করে, স্থির আসনে বসে যোগাভ্যাস কর。

এটি আত্মার বিশুদ্ধি এবং আত্মজ্ঞান অর্জনের জন্য।

৫ শ্লোকের পূর্ণ সারমর্ম

যোগীকে শান্ত এবং শুচি স্থানে মনকে একাগ্র করে, ইন্দ্রিয় এবং মানসিক ক্রিয়াগুলো নিয়ন্ত্রণ করে স্থির আসনে বসে যোগাভ্যাস করতে হবে। এটি আত্মার বিশুদ্ধি এবং আত্মসাক্ষাৎ অর্জনের জন্য।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক তাৎপর্য

শ্লোকটি যোগাভ্যাসের আধ্যাত্মিক প্রক্রিয়া বোঝায়। একাগ্র মন = মনস্তাত্ত্বিক স্থিতিশীলতা, যা ধ্যানকে অটুট রাখে। ইন্দ্রিয় নিয়ন্ত্রণ = বাহ্যিক বিষয়ের দ্বারা মনোযোগ বিভ্রান্ত না হওয়া। স্থির আসনে বসা = শরীর ও মনকে সমানভাবে স্থিতিশীল রাখা। যোগমাত্মবিশুদ্ধয়ে = যোগের উদ্দেশ্য হলো আত্মার বিশুদ্ধি, আত্মজ্ঞান এবং অন্তর্দৃষ্টি প্রাপ্তি।

1 Transliteration

Tatra ekāgraṁ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ ।
Upaviśyāsane yuñjyād yogaṁ ātma-viśuddhaye ॥ 12 ॥

2 Pronunciation Guide

Tatra ekāgraṁ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ ।
Upaviśyāsane yuñjyād yogaṁ ātma-viśuddhaye ॥

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Tatra	there
ekāgraṁ manaḥ kṛtvā	concentrating the mind
yatacittendriyakriyaḥ	controlling the mental and sensory actions
Upaviśyāsane	seated in a firm posture
yuñjyād yogaṁ	practice yoga
ātma-viśuddhaye	for self-purification

4 Line-by-Line Meaning

At a clean, quiet place, the yogi should concentrate the mind.

Controlling mental and sensory activities, he should sit firmly and practice yoga.

The practice aims at the purification of the self.

5 Full Verse Meaning

A yogi, at a peaceful and clean place, should concentrate his mind, regulate sensory and mental activities, sit in a firm posture, and practice yoga for purification and self-realization.

6 Deep Spiritual Meaning

This verse explains the spiritual process of yoga practice. Concentration of mind ensures uninterrupted focus. Control of senses prevents distraction from external objects. Steady posture maintains physical and mental equilibrium. Yoga for self-purification leads to inner purification, self-knowledge, and enlightenment.