Adhyay 6, Sloka 11 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 6 • Verse 11

श्रीभगवानुवाच
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

3 संधि-विच्छेद / संयुक्त शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
शुचौ देशे	स्वच्छ और शांत स्थल
प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनम् आत्मनः	आत्मा के लिए एक स्थिर और स्थायी आसन स्थापित करना
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं	न बहुत ऊँचा और न बहुत नीचा
चैलाजिनकुशोत्तरम्	चिलाज (चैल) या जिन की लकड़ी तथा कुश से बना आसन

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

योगी को स्वच्छ और शांत स्थान में अपने लिए स्थिर आसन स्थापित करना चाहिए।

यह आसन न बहुत ऊँचा हो और न बहुत नीचा, और इसे चैल, जूट या कुश से बनाना चाहिए।

5 श्लोक का पूर्ण भावार्थ

योग साधक को ध्यान और योगाभ्यास के लिए एक स्वच्छ, शांत और स्थिर आसन स्थापित करना चाहिए। यह आसन उचित ऊँचाई का होना चाहिए और इसे परंपरागत सामग्री जैसे चैल, जूट या कुश से तैयार करना चाहिए।

6 गहरा आध्यात्मिक अर्थ

यह श्लोक योगाभ्यास में आसन और ध्यान की स्थिरता को बताता है। उचित आसन शारीरिक और मानसिक संतुलन बनाए रखने में मदद करता है। न अधिक ऊँचा न अधिक नीचा, इसका अर्थ है संतुलन और मध्यम मार्ग। चैलाजिनकुशोत्तरम् = प्राकृतिक और स्वच्छ सामग्री का प्रयोग, जिससे मन की एकाग्रता बाधित न हो। योगी का ध्यान आसन की स्थिरता पर भी निर्भर करता है, जो ध्यान और योग साधना की कुंजी है।

১ বাংলা লিপ্যন্তর

শুচৌ দেশেস প্রতিষ্টাপ্য স্থিরম আসনম আত্মনঃ ।
নাতিউচ্ছৃতং নাতিনীচং চাইলাজিন কুশোত্তরম ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

শুচৌ দেশেস প্রতিষ্টাপ্য স্থিরম আসনম আত্মনঃ ।
নাতিউচ্ছৃতং নাতিনীচং চাইলাজিন কুশোত্তরম ॥

৩ শব্দার্থ (সন্ধি বিচ্ছেদ)

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
শুচৌ দেশেস	শুদ্ধ এবং শান্ত স্থান
প্রতিষ্ঠাপ্য স্থির আসনম আত্মনঃ	আত্মার জন্য স্থির আসন প্রতিষ্ঠা করা
নাতিউচ্ছৃতং নাতিনীচং	না খুব উঁচু, না খুব নিচু
চাইলাজিনকুশোত্তরম	চিলাজ বা কুশের তৈরি আসন

৪ পংক্তি অনুসার অর্থ

যোগীকে শুচি এবং শান্ত স্থানে নিজের জন্য স্থির আসন প্রতিষ্ঠা করতে হবে।

আসনটি না খুব উঁচু এবং না খুব নিচু হওয়া উচিত এবং এটি চিলাজ বা কুশের মতো প্রাকৃতিক পদার্থের হতে হবে।

৫ শ্লোকের পূর্ণ সারমর্ম

যোগী ধ্যান এবং যোগ অনুশীলনের জন্য একটি শুচি, শান্ত এবং স্থির আসন প্রতিষ্ঠা করে। এটি মাঝারি উচ্চতার হওয়া উচিত এবং প্রাকৃতিক পদার্থ যেমন চিলাজ বা কুশ দিয়ে তৈরি হওয়া উচিত।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক তাৎপর্য

শ্লোকটি যোগ অনুশীলনে আসনের স্থিরতা ও মনোসংযোগ নির্দেশ করে। সঠিক আসন শারীরিক এবং মানসিক স্থিতিশীলতা বজায় রাখতে সাহায্য করে। না খুব উঁচু না খুব নিচু মানে সুসংগত ও মধ্যপন্থা। চিলাজিনকুশোত্তরম = প্রাকৃতিক ও শুচি উপকরণ, যা মনোসংযোগ বজায় রাখে। আসনের স্থিরতা যোগীকে ধ্যান এবং যোগে মনোনিবেশ করতে সাহায্য করে।

1 Transliteration

Śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ ।
Nātyucchritaṁ nātīnīcaṁ cailājina-kuśottaram ॥ 11 ॥

2 Pronunciation Guide

Śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ ।
Nātyucchritaṁ nātīnīcaṁ cailājina-kuśottaram ॥

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Śucau deśe	in a clean and peaceful place
Pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ	establish a stable seat for the self
Nātyucchritaṁ nātīnīcaṁ	neither too high nor too low
Cailājina-kuśottaram	made of natural materials like chila or kusha grass

4 Line-by-Line Meaning

The yogi should set up a firm seat in a clean and quiet place.

The seat should not be too high or too low, and should be made of natural materials.

5 Full Verse Meaning

A yogi, for meditation and yoga practice, should establish a stable, clean, and quiet seat of moderate height, made of natural materials like chila or kusha grass.

6 Deep Spiritual Meaning

This verse emphasizes stability and proper setup for meditation. The right seat ensures physical and mental balance, aiding concentration. Neither too high nor too low = balance and moderation. Natural materials = purity and comfort for focus. A stable seat supports a yogi in achieving inner concentration and success in yoga.