Adhyay 10, Sloka 4 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 10 • Verse 4

बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ ४॥

1 अनुवादी लिप्यंतरण

बुद्धिः ज्ञानम् असम्मोहः क्षमा सत्यम् दमः शमः।
सुखम् दुःखम् भवः अभावः भयम् च अभयम् एव च॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

बुद्धिः ज्ञानम् अ-सम्मोहः क्षमा सत्यम् दमः शमः।
सुखम् दुःखम् भवः अभावः भयम् च अभयम् एव च।

3 संयुक्त पद / समास-विग्रह

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
बुद्धिः	बुद्धि
ज्ञानम्	ज्ञान
असम्मोहः	मोह का अभाव
क्षमा	सहनशीलता
सत्यम्	सत्य
दमः	इन्द्रिय निग्रह
शमः	मन का निग्रह
सुखम्	सुख
दुःखम्	दुःख
भवः	उत्पत्ति
अभावः	नाश
भयम्	भय
अभयम्	निर्भयता

4 पंक्तिवार अर्थ

पहली पंक्ति: (मुझमें ही हैं) बुद्धि, ज्ञान, मोहरहित अवस्था, क्षमा, सत्य, इन्द्रिय-निग्रह और मन का निग्रह。

दूसरी पंक्ति: सुख, दुःख, उत्पत्ति और अभाव (नाश), भय और अभय भी (मुझमें ही हैं)。

5 श्लोक का पूर्ण अर्थ

श्री भगवान कहते हैं – बुद्धि, ज्ञान, मोह से रहित अवस्था, क्षमा, सत्य, इन्द्रिय-संयम और मन का संयम – ये सब मुझमें ही हैं। सुख, दुःख, उत्पत्ति और विनाश, भय और निर्भयता – ये भी मुझमें ही हैं।

6 आध्यात्मिक गहन आंतरिक अर्थ

यह श्लोक परमात्मा को समस्त विरोधी गुणों एवं अवस्थाओं के परे एकात्मक आधार के रूप में प्रकट करता है। पहली पंक्ति में सात दिव्य गुणों का उल्लेख है: "बुद्धिः," "ज्ञानम्," "असम्मोहः," "क्षमा," "सत्यम्," "दमः," "शमः"। दूसरी पंक्ति में जीवन के विरोधी अनुभव "सुख-दुःख," "भव-अभाव," "भय-अभय" बताए गए हैं। यह सिद्ध करता है कि परमात्मा ही समस्त द्वन्द्वों का आधार है।

১ প্রতিবর্ণীকরণ

বুদ্ধির্জ্ঞানমসম্মোহঃ ক্ষমা সত্যং দমঃ শমঃ।
সুখং দুঃখং ভবোঽভাবো ভয়ং চাভয়মেব চ॥

২ সঠিক উচ্চারণ বিশ্লেষণ

বুদ্ধিঃ জ্ঞানম্ অ-সম্মোহঃ ক্ষমা সত্যম্ দমঃ শমঃ।
সুখম্ দুঃখম্ ভবঃ অভাবঃ ভয়ম্ চ অভয়ম্ এব চ।

৩ যুক্তপদ / সমাস-বিগ্রহ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
বুদ্ধিঃ	বুদ্ধি
জ্ঞানম্	জ্ঞান
অসম্মোহঃ	মোহের অভাব
ক্ষমা	ক্ষমা
সত্যম্	সত্য
দমঃ	ইন্দ্রিয় নিগ্রহ
শমঃ	মনের নিগ্রহ
সুখম্	সুখ
দুঃখম্	দুঃখ
ভবঃ	উৎপত্তি
অভাবঃ	বিনাশ
ভয়ম্	ভয়
অভয়ম্	নির্ভয়তা

৪ লাইন অনুযায়ী অর্থ

প্রথম পংক্তি: (আমাতেই আছেন) বুদ্ধি, জ্ঞান, মোহরহিত অবস্থা, ক্ষমা, সত্য, ইন্দ্রিয়-সংযম ও মনের সংযম।

দ্বিতীয় পংক্তি: সুখ, দুঃখ, উৎপত্তি ও অভাব (ধ্বংস), ভয় ও অভয়ও (আমাতেই আছেন)।

৫ শ্লোকের সম্পূর্ণ অর্থ

ভগবান বললেন – বুদ্ধি, জ্ঞান, মোহ থেকে মুক্ত অবস্থা, ক্ষমা, সত্য, ইন্দ্রিয়-সংযম ও মনের সংযম – এ সবই আমাতে রয়েছে। সুখ, দুঃখ, উৎপত্তি ও বিনাশ, ভয় ও নির্ভয়তা – এগুলিও আমাতেই রয়েছে।

৬ আধ্যাত্মিক গভীর আন্তরিক অর্থ

এই শ্লোকটি পরমাত্মাকে সমস্ত বিরোধী গুণ ও অবস্থার অতীত একাত্মক ভিত্তি হিসেবে প্রকাশ করে। প্রথম পংক্তিতে সাতটি দিব্য গুণের উল্লেখ আছে: "বুদ্ধিঃ," "জ্ঞানম্," "অসম্মোহঃ," "ক্ষমা," "সত্যম্," "দমঃ," "শমঃ"। দ্বিতীয় পংক্তিতে জীবনের বিরোধী অভিজ্ঞতা "সুখ-দুঃখ," "ভব-অভাব," "ভয়-অভয়" বলা হয়েছে। এটি প্রমাণ করে যে পরমাত্মাই সমস্ত দ্বন্দ্বের ভিত্তি।

1 Transliteration

buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ |
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca || 4 ||

2 Pronunciation Guide

buddhiḥ jñānam asammohaḥ kṣhamā satyam damaḥ śhamaḥ.
sukham duḥkham bhavaḥ abhāvaḥ bhayam cha abhayam eva cha.

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
buddhiḥ	Intellect
jñānam	Knowledge
asammohaḥ	Freedom from delusion
kṣamā	Forgiveness
satyam	Truthfulness
damaḥ	Control of senses
śamaḥ	Control of mind
sukham	Happiness
duḥkham	Sorrow
bhavaḥ	Birth
abhāvaḥ	Death
bhayam	Fear
abhayam	Fearlessness

4 Line-by-Line Meaning

Intellect, wisdom, non-delusion, forgiveness, truthfulness, control of the senses, and tranquility of mind (all originate from Me).
Happiness and distress, birth and death, fear and fearlessness (also have their source in Me).

5 Full Verse Meaning

The Lord says: Intelligence, knowledge, freedom from doubt and delusion, forgiveness, truthfulness, self-restraint, and calmness—all these virtues originate from Me alone. Similarly, happiness and distress, birth and death, fear and fearlessness also proceed from Me.

6 Deep Spiritual Inner Meaning

This verse reveals the Lord as the singular source of all qualities and dualities. The first line lists seven positive virtues essential for spiritual growth. The second line presents the fundamental dualities of mortal experience. By declaring both as arising from Him, the teaching prevents attributing independent reality to experiences, fostering equanimity.