Adhyay 10, Sloka 17 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 10 • Verse 17

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया॥ १७॥

1 अनुलेखन (लाइन दर लाइन)

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया॥ १७॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

कथम् = क-थम् ( 'थ' पर जोर)
विद्याम् = विद्-याम् ( 'द्या' संयुक्त, दीर्घ 'आम्')
अहम् = अ-हम् ( 'हं' में अनुस्वार)
योगिन् = यो-गिन् (अनुस्वार)
त्वाम् = त्वाम् (दीर्घ)
सदा = स-दा (दीर्घ 'आ')
परिचिन्तयन् = प-रि-चिन्-त-यन् ( 'चिन्त' में अनुस्वार)
केषु = के-षु ( 'ष' पर जोर)
केषु = के-षु ( 'ष' पर जोर)
च = च (हलंत)
भावेषु = भा-वे-षु ( 'ष' पर जोर)
चिन्त्यः = चिन्-त्यः ( 'चिन्त्' में अनुस्वार, विसर्ग)
असि = अ-सि (दो अक्षर)
भगवन् = भ-ग-वन् (अनुस्वार)
मया = म-या ( 'या' दीर्घ)

3 संधि-विच्छेद एवं संयुक्त शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
कथम्	किस प्रकार
विद्याम्	जानूँ (जानने की इच्छा)
अहम्	मैं
योगिन्	हे योगेश्वर (योग के स्वामी)
त्वाम्	आपको
सदा	सदैव, निरन्तर
परिचिन्तयन्	चिन्तन करता हुआ (स्मरण करता हुआ)
केषु केषु	किन-किन में
च	और
भावेषु	भावों में, रूपों में, पदार्थों में
चिन्त्यः	चिन्तन के योग्य (विषय)
असि	हैं
भगवन्	हे भगवान
मया	मेरे द्वारा

4 पंक्तिवार अर्थ

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्। = हे योगिन्! मैं सदा आपका चिन्तन करते हुए आपको किस प्रकार जानूँ?

केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया। = हे भगवान! और किन-किन भावों (रूपों) में मेरे द्वारा आपका चिन्तन किया जाना चाहिए?

5 सम्पूर्ण श्लोक का सारांश

हे योगेश्वर! मैं निरन्तर आपका स्मरण करते हुए आपको किस प्रकार (पूर्ण रूप से) जान सकता हूँ? हे भगवान! आप किन-किन रूपों (वस्तुओं, तत्त्वों) में विद्यमान हैं, जिनमें मेरे द्वारा आपका चिन्तन किया जाना चाहिए?

6 गूढ़ आध्यात्मिक अर्थ

यह श्लोक साधक की व्यावहारिक जिज्ञासा को प्रकट करता है। अर्जुन सैद्धान्तिक ज्ञान से आगे बढ़कर साधना-पद्धति जानना चाहते हैं। "सदा परिचिन्तयन्" – यह निरन्तर स्मरण (सतत साधना) की आवश्यकता को इंगित करता है। "कथं विद्याम्" – 'कैसे जानूँ?' यह प्रश्न बुद्धि से परे, अनुभव के क्षेत्र का है। "योगिन्" संबोधन इस बात का सूचक है कि अर्जुन श्रीकृष्ण को समस्त योग शक्तियों के स्वामी के रूप में पहचानते हैं। दूसरी पंक्ति "केषु केषु च भावेषु" अर्जुन की यह जानने की इच्छा प्रकट करती है कि ईश्वर किन-किन विशिष्ट रूपों और घटनाओं में प्रकट होते हैं, ताकि वह उन सभी में उन्हें देखने का अभ्यास कर सके। यह 'दिव्य दृष्टि' (डिवाइन विजन) विकसित करने की प्रार्थना है। संक्षेप में, यह श्लोक भक्त की ओर से एक प्रार्थना है: "हे प्रभु, मुझे वह दृष्टि और साधना दो जिससे मैं हर क्षण और हर वस्तु में तुम्हें देख सकूँ।"

১ অনুলিখন (লাইন অনুযায়ী)

কথং বিদ্যামহং যোগিন্স্ত্বাং সদা পরিচিন্তয়ন্।
কেষু কেষু চ ভাবেষু চিন্ত্যোঽসি ভগবন্ময়া ॥ ১৭॥

২ সঠিক উচ্চারণ বিধান

কথম্ = ক-থম্ ('থ' তে জোর)
বিদ্যাম্ = বিদ্-য়াম্ ('দ্যা' যুক্ত, দীর্ঘ 'আম্')
অহম্ = অ-হম্ ('হম্' তে অনুস্বার)
যোগিন্ = যো-গিন্ (অনুস্বর)
ত্বাম্ = ত্বাম্ (দীর্ঘ)
সদা = স-দা (দীর্ঘ 'আ')
পরিচিন্তয়ন্ = প-রি-চিন্-ত-য়ন্ ('চিন্ত' তে অনুস্বার)
কেষু = কে-ষু ('ষ' তে জোর)
কেষু = কে-ষু ('ষ' তে জোর)
চ = চ (হলন্ত)
ভাবেষু = ভা-বে-ষু ('ষ' তে জোর)
চিন্ত্যঃ = চিন্-ত্যঃ ('চিন্ত্' তে অনুস্বার, বিসর্গ)
অসি = অ-সি (দুই অক্ষর)
ভগবন্ = ভ-গ-বন্ (অনুস্বর)
ময়া = ম-য়া ('য়া' দীর্ঘ)

৩ সন্ধি-বিচ্ছেদ ও যৌগিক শব্দার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
কথম্	কীভাবে
বিদ্যাম্	জানব (জানার ইচ্ছা)
অহম্	আমি
যোগিন্	হে যোগেশ্বর (যোগের অধিপতি)
ত্বাম্	আপনাকে
সদা	সদা, নিরন্তর
পরিচিন্তয়ন্	চিন্তন করতে থাকা (স্মরণ করতে থাকা)
কেষু কেষু	কোন কোনতে
চ	এবং
ভাবেষু	ভাবগুলিতে, রূপগুলিতে, বস্তুতে
চিন্ত্যঃ	চিন্তনীয় (বিষয়)
অসি	হন
ভগবন্	হে ভগবান
ময়া	আমার দ্বারা

৪ লাইন অনুসারে অর্থ

কথং বিদ্যামহং যোগিংস্ত্বাং সদা পরিচিন্তয়ন্। = হে যোগিন্! আমি সদা আপনার চিন্তন করতে থাকা অবস্থায় আপনাকে কীভাবে জানব?

কেষু কেষু চ ভাবেষু চিন্ত্যোঽসি ভগবন্ময়া। = হে ভগবান! কোন কোন ভাব (রূপ) গুলিতে আমার দ্বারা আপনার চিন্তন করা উচিত?

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সারমর্ম

হে যোগেশ্বর! আমি নিরন্তর আপনার স্মরণ করতে করতে আপনাকে কীভাবে (সম্পূর্ণরূপে) জানতে পারি? হে ভগবান! আপনি কোন কোন রূপে (বস্তু, তত্ত্ব) বিদ্যমান, যেগুলিতে আমার দ্বারা আপনার চিন্তন করা উচিত?

৬ গভীর আধ্যাত্মিক অর্থ

এই শ্লোকটি সাধকের ব্যবহারিক কৌতূহল প্রকাশ করে। অর্জুন তাত্ত্বিক জ্ঞানের থেকে এগিয়ে সাধনা-পদ্ধতি জানতে চান। "সদা পরিচিন্তয়ন্" – এটি নিরন্তর স্মরণের (সতত সাধনা) প্রয়োজনীয়তা নির্দেশ করে। "কথং বিদ্যাম্" – 'কীভাবে জানব?' এই প্রশ্ন বুদ্ধির পরের, অভিজ্ঞতার ক্ষেত্রের। "যোগিন্" সম্বোধন এই কথার সূচক যে অর্জুন শ্রীকৃষ্ণকে সমস্ত যোগ শক্তির অধিপতি রূপে চেনেন। দ্বিতীয় পংক্তি "কেষু কেষু চ ভাবেষু" অর্জুনের এই জানার ইচ্ছা প্রকাশ করে যে ঈশ্বর কোন কোন বিশেষ রূপ ও ঘটনায় প্রকাশিত হন, যাতে তিনি সেসবে তাঁকে দেখার অভ্যাস করতে পারেন। এটি 'দিব্য দৃষ্টি' বিকশিত করার প্রার্থনা। সংক্ষেপে, এই শ্লোকটি ভক্তের তরফ থেকে একটি প্রার্থনা: "হে প্রভু, আমাকে সেই দৃষ্টি ও সাধনা দাও যাতে আমি প্রতি মুহূর্তে ও প্রতি বস্তুতে তোমাকে দেখতে পাই।"

1 Transliteration (Line by Line)

Katham Vidyaam-Aham Yogin-Tvaam Sadaa Parichintayan।
Keshu Keshu Cha Bhaaveshu Chintyo-(A)si Bhagavan-Mayaa ॥ 17 ॥

2 Accurate Pronunciation Breakdown and Guide

Katham = Ka-tham (stress on 'th')
Vidyaam = Vid-yaam (conjunct 'dya', long 'aam')
Aham = A-ham (nasal 'm')
Yogin = Yo-gin (anusvara)
Tvaam = Tvaam (long 'a')
Sadaa = Sa-daa (long 'aa')
Parichintayan = Pa-ri-chin-ta-yan (nasal in 'chin')
Keshu = Ke-shu (stress on 'shu')
Keshu = Ke-shu (stress on 'shu')
Cha = Cha (aspirated)
Bhaaveshu = Bhaa-ve-shu (stress on 'shu')
Chintyah = Chin-tyah (nasal in 'chin', visarga)
Asi = A-si (two syllables)
Bhagavan = Bha-ga-van (nasal)
Mayaa = Ma-yaa (long 'yaa')

3 Portmanteau / Combined Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Katham	How
Vidyaam	May I know (optative mood of 'to know')
Aham	I
Yogin	O Lord of Yoga (or O Yogi Supreme)
Tvaam	You
Sadaa	Always, constantly
Parichintayan	Meditating upon, contemplating
Keshu Keshu	In which, in which ones
Cha	And
Bhaaveshu	In beings/things/forms/natures
Chintyah	To be meditated upon (worthy of contemplation)
Asi	You are
Bhagavan	O Lord
Mayaa	By me

4 Line-by-Line Meaning

Katham Vidyaam-Aham Yogin-Tvaam Sadaa Parichintayan. = O Lord of Yoga! How may I know You while constantly meditating on You?

Keshu Keshu Cha Bhaaveshu Chintyo-(A)si Bhagavan-Mayaa. = O Lord! In which specific things or forms should You be contemplated by me?

5 Full Sloka Final Meaning

O Supreme Yogi (Lord of Yoga)! How can I truly know You while constantly meditating upon You? And O Lord, in which particular objects, beings, or aspects of creation should I contemplate Your presence?

6 Deep Spiritual Inner Meaning

This shloka reveals the practical inquiry of a sincere seeker. Arjuna moves beyond theoretical knowledge to ask about the method of practice (Sadhana). "Sadaa Parichintayan" – indicates the necessity of constant remembrance (Nitya Smarana), the core of Bhakti Yoga. "Katham Vidyaam" – 'How may I know?' This question points beyond intellectual understanding to the realm of direct experience (Anubhava). Addressing the Lord as "Yogin" signifies Arjuna's recognition of Shri Krishna as the master of all spiritual disciplines and mystic powers. The second line, "Keshu Keshu Cha Bhaaveshu", expresses Arjuna's desire to know the specific forms and phenomena in which God manifests, so that he can train his mind to perceive the Divine in all of them. This is a prayer for developing "Divine Vision" – the ability to see God everywhere. In essence, this verse is a devotee's heartfelt plea: "O Lord, grant me the vision and the practice by which I may see You in every moment and in every thing." It acknowledges that true knowing (Vidya) is not separate from constant loving remembrance (Sadaa Parichintana).