Adhyay 9, Sloka 9 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 9 • Verse 9

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९॥

1 अनुवादी लिप्यंतरण

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।
उदासीन-वत् आसीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

न च माम् तानि कर्माणि नि-बध्नन्ति धनञ्जय।
उदासीन-वत् आसीनम् अ-सक्तम् तेषु कर्मसु।

3 संयुक्त पद / समास-विग्रह

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
न च	और नहीं
माम्	मुझको
तानि	वे (सृष्टि आदि)
कर्माणि	कर्म, क्रियाएँ
निबध्नन्ति	बाँधते हैं
धनञ्जय	हे धनंजय (अर्जुन)
उदासीनवत्	उदासीन (निरपेक्ष) व्यक्ति के समान
आसीनम्	स्थित, विद्यमान
असक्तम्	आसक्ति रहित, लिप्त न होने वाला
तेषु	उन
कर्मसु	कर्मों में

4 पंक्तिवार अर्थ

पहली पंक्ति: हे धनंजय! वे (सृष्टि आदि) कर्म मुझे बाँधते नहीं हैं。

दूसरी पंक्ति: (क्योंकि) मैं उन कर्मों में उदासीन (निरपेक्ष) की भाँति स्थित, आसक्ति से रहित हूँ。

5 श्लोक का पूर्ण अर्थ

श्री भगवान कहते हैं – हे धनंजय (अर्जुन)! मेरे द्वारा किये जाने वाले ये सृष्टि, पालन आदि कर्म मुझे बंधन में नहीं बाँधते। ऐसा इसलिए है क्योंकि मैं उन कर्मों में एकदम उदासीन (निर्लिप्त) व्यक्ति के समान स्थित रहता हूँ, मुझे उनमें कोई आसक्ति नहीं है।

6 आध्यात्मिक गहन आंतरिक अर्थ

यह श्लोक कर्मयोग का सार और परमात्मा के स्वभाव को प्रकट करता है। बंधन का कारण कर्म नहीं, बल्कि कर्म में "असक्ति" (आसक्ति) है। परमात्मा "उदासीनवत्" है – अर्थात वह कर्ता होते हुए भी कर्तृत्व के अहंभाव से मुक्त है, फल की इच्छा से रहित है। वह प्रकृति को कार्यरत करके स्वयं "आसीनम्" (स्थित) रहता है – मात्र साक्षीभाव से विद्यमान रहता है। यही जीव के लिए आदर्श है।

১ প্রতিবর্ণীকরণ

ন চ মাং তানি কর্মাণি নিবধ্নন্তি ধনঞ্জয়।
উদাসীনবদাসীনমসক্তং তেষু কর্মসু॥

২ সঠিক উচ্চারণ বিশ্লেষণ

ন চ মাম্ তানি কর্মাণি নি-বধ্নন্তি ধনঞ্জয়।
উদাসীন-বত্ আসীনম্ অ-সক্তম্ তেষু কর্মসু।

৩ যুক্তপদ / সমাস-বিগ্রহ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
ন চ	এবং নয়
মাম্	আমাকে
তানি	সেই (সৃষ্টি প্রভৃতি)
কর্মাণি	কর্ম, ক্রিয়াসমূহ
নিবধ্নন্তি	বাঁধে
ধনঞ্জয়	হে ধনঞ্জয় (অর্জুন)
উদাসীনবত্	উদাসীন (নিরপেক্ষ) ব্যক্তির মতো
আসীনম্	অবস্থিত, বিদ্যমান
অসক্তম্	আসক্তি রহিত, লিপ্ত নয় এমন
তেষু	সেই
কর্মসু	কর্মগুলিতে

৪ লাইন অনুযায়ী অর্থ

প্রথম পংক্তি: হে ধনঞ্জয়! সেই (সৃষ্টি প্রভৃতি) কর্মগুলি আমাকে বাঁধে না।

দ্বিতীয় পংক্তি: (কারণ) আমি সেই কর্মগুলিতে উদাসীন (নির্লিপ্ত) ব্যক্তির মতো অবস্থিত, আসক্তি-রহিত।

৫ শ্লোকের সম্পূর্ণ অর্থ

ভগবান বললেন – হে ধনঞ্জয় (অর্জুন)! আমার দ্বারা সম্পাদিত এই সৃষ্টি, পালন প্রভৃতি কর্মগুলি আমাকে বন্ধনে আবদ্ধ করে না। এর কারণ হল যে আমি সেই কর্মগুলিতে একেবারে উদাসীন (নির্লিপ্ত) ব্যক্তির মতো অবস্থান করি, আমার তাদের প্রতি কোনও আসক্তি নেই।

৬ আধ্যাত্মিক গভীর আন্তরিক অর্থ

এই শ্লোকটি কর্মযোগের সার ও পরমাত্মার স্বভাব প্রকাশ করে। বন্ধনের কারণ কর্ম নয়, বরং কর্মে "অসক্তি" (আসক্তি)। পরমাত্মা "উদাসীনবৎ" – অর্থাৎ তিনি কর্তা হয়েও কর্তৃত্বের অহংভাব থেকে মুক্ত, ফলাকাঙ্ক্ষা থেকে রহিত। তিনি প্রকৃতিকে কার্যরত করে স্বয়ং "আসীনম্" (বিরাজমান) থাকেন – কেবল সাক্ষীভাব থেকে বিদ্যমান থাকেন। এই হল জীবের আদর্শ।

1 Transliteration

na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya |
udāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu || 9 ||

2 Pronunciation Guide

na cha mām tāni karmāṇi ni-badhnanti dhanañjaya.
udāsīna-vat āsīnam a-saktam teṣhu karmasu.

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
na ca	And not
mām	Me
tāni	Those (acts of creation, etc.)
karmāṇi	Actions
nibadhnanti	Bind
dhanañjaya	O Dhananjaya (Arjuna)
udāsīnavat	Like one who is indifferent
āsīnam	Seated, established
asaktam	Unattached
teṣu	In those
karmasu	In actions

4 Line-by-Line Meaning

O Dhananjaya, those actions (of creation, etc.) do not bind Me.
For I remain as one unattached, like an indifferent spectator, devoid of any attachment to those actions.

5 Full Verse Meaning

The Lord says: O Arjuna, these cosmic activities of creation, preservation, etc., do not bind Me. I am seated as if indifferent, completely unattached to those actions.

6 Deep Spiritual Inner Meaning

This verse reveals the essence of Karma Yoga and the nature of the Divine. The cause of bondage is not action itself, but "asakti" (attachment) to action. The Lord is "udāsīnavat" – like one who is indifferent. This means He is the supreme actor yet free from the sense of doership (kartṛtva). He presides over Prakriti's operations as a pure witness (Sākṣī). This is the supreme recipe for liberation-in-action.