Adhyay 9, Sloka 11 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 9 • Verse 11

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११॥

1 अनुवादी लिप्यंतरण

अवजानन्ति मां मूढाः मानुषीम् तनुम् आश्रितम्।
परम् भावम् अजानन्तः मम भूत-महा-ईश्वरम्॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

अव-जानन्ति माम् मूढाः मानुषीम् तनुम् आश्रितम्।
परम् भावम् अ-जानन्तः मम भूत-महा-ईश्वरम्।

3 संयुक्त पद / समास-विग्रह

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
अवजानन्ति	तुच्छ समझते हैं, अपमान करते हैं
माम्	मुझको
मूढाः	मूर्ख, अज्ञानी लोग
मानुषीम्	मानवीय
तनुम्	शरीिर को
आश्रितम्	धारण किए हुए
परम्	परम, उच्चतम
भावम्	स्वरूप, तत्त्व को
अजानन्तः	न जानते हुए
मम	मेरे
भूतमहेश्वरम्	समस्त भूतों (प्राणियों) के महान ईश्वर

4 पंक्तिवार अर्थ

पहली पंक्ति: मूर्ख लोग मानवीय शरीर को धारण किए हुए मुझे तुच्छ जानते हैं。

दूसरी प्लक्ति: (क्योंकि) वे मेरे परम स्वरूप – समस्त प्राणियों के महान ईश्वर – को नहीं जानते।

5 श्लोक का पूर्ण अर्थ

श्री भगवान कहते हैं – मूर्ख (अज्ञानी) लोग, मानवीय शरीर को धारण किए हुए मुझे (एक साधारण मनुष्य समझकर) तुच्छ जानते हैं और मेरा अपमान करते हैं। ऐसा इसलिए होता है क्योंकि वे मेरे उस परम एवं दिव्य स्वरूप को नहीं जानते, जो समस्त प्राणियों का महान ईश्वर (सर्वव्यापी, सर्वशक्तिमान परमात्मा) है।

6 आध्यात्मिक गहन आंतरिक अर्थ

यह श्लोक अवतार के रहस्य और अज्ञानी दृष्टि पर प्रकाश डालता है। "मानुषीं तनुमाश्रितम्" – भगवान का मानव रूप धारण करना एक लीला है, एक कृपा है जिससे मनुष्य उनसे सीधा सम्बन्ध बना सकें। पर "मूढाः" (मूर्ख) इस सीमित शरीर को ही सब कुछ मान लेते हैं और उसमें व्याप्त दिव्य चेतना को नहीं पहचान पाते। "अवजानन्ति" – यह तुच्छ ज्ञान ही अहंकार, ईर्ष्या और विरोध का कारण बनता है। यह श्लोक साधक को गुरु, संत या दिव्य व्यक्तित्व में केवल बाह्य रूप न देखकर उनके अंतर्निहित दिव्य तत्त्व को देखने की शिक्षा देता है।

১ প্রতিবর্ণীকরণ

অবজানন্তি মাং মূঢা মানুষীম্ তনুমাশ্রিতম্।
পরং ভাবমজানন্তো মম ভূতমহেশ্বরম্॥

২ সঠিক উচ্চারণ বিশ্লেষণ

অ-বজানন্তি মাম্ মূঢাঃ মানুষীম্ তনুম্ আশ্রিতম্।
পরম্ ভাবম্ অ-জানন্তঃ মম ভূত-মহা-ঈশ্বরম্।

৩ যুক্তপদ / সমাস-বিগ্রহ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
অবজানন্তি	তুচ্ছ জ্ঞান করে, অপমান করে
মাম্	আমাকে
মূঢাঃ	মূর্খ, অজ্ঞানী লোকেরা
মানুষীম্	মানবীয়
তনুম্	দেহকে
আশ্রিতম্	আশ্রয় করে আছে এমন
পরম্	পরম, উচ্চতম
ভাবম্	স্বরূপ, তত্ত্বকে
অজানন্তঃ	না জেনে
মম	আমার
ভূতমহেশ্বরম্	সমস্ত ভূতদের (প্রাণীদের) মহান ঈশ্বর

৪ লাইন অনুযায়ী অর্থ

প্রথম পংক্তি: মূর্খেরা মানবীয় দেহকে ধারণ করে থাকা আমাকে তুচ্ছ জ্ঞান করে।

দ্বিতীয় পংক্তি: (কারণ) তারা আমার পরম স্বরূপ – সমস্ত প্রাণীদের মহান ঈশ্বর – কে জানে না।

৫ শ্লোকের সম্পূর্ণ অর্থ

ভগবান বললেন – মূর্খ (অজ্ঞানী) লোকেরা, মানবীয় দেহ ধারণ করে থাকা আমাকে (একটি সাধারণ মানুষ ভেবে) তুচ্ছ জ্ঞান করে ও আমার অপমান করে। এমনটা হয় কারণ তারা আমার সেই পরম ও দিব্য স্বরূপকে জানে না, যা সমস্ত প্রাণীর মহান ঈশ্বর (সর্বব্যাপী, সর্বশক্তিমান পরমাত্মা)।

৬ আধ্যাত্মিক গভীর আন্তরিক অর্থ

এই শ্লোকটি অবতারের রহস্য ও অজ্ঞানী দৃষ্টির উপর আলোকপাত করে। "মানুষীম্ তনুমাশ্রিতম্" – ভগবানের মানবরূপ ধারণ করা একটি লীলা, একটি কৃপা যাতে মানুষ তাঁর সঙ্গে সরাসরি সম্পর্ক স্থাপন করতে পারে। কিন্তু "মূঢাঃ" (মূর্খ) এই সীমিত দেহকেই সবকিছু মনে করে এবং তাতে ব্যাপ্ত দিব্য চেতনাকে চিনতে পারে না। "অবজানন্তি" – এই তুচ্ছ জ্ঞানই অহংকার, ঈর্ষা ও বিরোধের কারণ হয়ে ওঠে। এই শ্লোকটি সাধককে গুরু, সন্ত বা দিব্য ব্যক্তিত্বে শুধু বাহ্যিক রূপ না দেখে তাদের অন্তর্নিহিত দিব্য তত্ত্ব দেখার শিক্ষা দেয়।

1 Transliteration

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam |
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram || 11 ||

2 Pronunciation Guide

ava-jānanti mām mūḍhāḥ mānuṣīm tanum āśritam.
param bhāvam a-jānantaḥ mama bhūta-maha-īśvaram.

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
avajānanti	Disregard, despise
mām	Me
mūḍhāḥ	The foolish, deluded ones
mānuṣīm	Human
tanum	Body
āśritam	Having assumed, taken refuge in
param	Supreme, transcendent
bhāvam	State, nature, essential being
ajānantaḥ	Not knowing
mama	My
bhūtamaheśvaram	The great Lord of all beings

4 Line-by-Line Meaning

Foolish people disregard Me when I have assumed a human form.
They do so because they do not know My supreme nature as the great Lord of all beings.

5 Full Verse Meaning

The Lord says: Deluded fools despise Me when I descend in a human form. They are unable to recognize My supreme, divine nature as the great Lord and sovereign of all beings.

6 Deep Spiritual Inner Meaning

This verse addresses the mystery of the Divine Incarnation (Avatāra). The "mūḍhāḥ" (the foolish) see only the outer, limited human appearance ("tanu") and fail to perceive the boundless Consciousness that it embodies. "Avajānanti" – this contempt stems from ignorance. "Paraṃ bhāvam" is the ultimate, formless Reality that is the very source of the manifest form. Thus, the verse teaches the seeker to look beyond the superficial, physical appearance of saints or sacred forms and to perceive the underlying Divine Presence.