Adhyay 8, Sloka 20 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 8 • Verse 20

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

प-र-स्-त-स्मा-त्-तु भा-वो-ऽ-न्यो-ऽ-व्यक्-तो-ऽ-व्यक्-ता-त्-स-ना-त-नः ।
यः स स-र्वे-षु भू-ते-षु न-श्य-त्सु न वि-न-श्य-ति ॥

3 संधि-विच्छेद एवं पदार्थ

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
परः तस्मात् तु	उस (अव्यक्त प्रकृति) से भी परे किन्तु
भावः अन्यः अव्यक्तः	एक अन्य, अव्यक्त भाव (तत्त्व) है
अव्यक्तात् सनातनः	(जो) अव्यक्त (प्रकृति) से भी सनातन (शाश्वत) है
यः सः	जो वह (तत्त्व)
सर्वेषु भूतेषु	सभी प्राणियों में
नश्यत्सु	नष्ट होते हुए
न विनश्यति	नष्ट नहीं होता

4 पंक्तिवार अर्थ

"परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।" – किन्तु उस (जड़ अव्यक्त प्रकृति) से परे एक अन्य अव्यक्त (चेतन) तत्त्व है, जो उस अव्यक्त (प्रकृति) से भी सनातन (नित्य) है。

"यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥" – जो वह (तत्त्व) समस्त प्राणियों में स्थित है और (प्राणियों के) नष्ट हो जाने पर भी नष्ट नहीं होता।

5 सम्पूर्ण श्लोक का सार

परन्तु उस (जड़) अव्यक्त प्रकृति से भी परे एक अन्य, शाश्वत अव्यक्त (चेतन) तत्त्व है। वही तत्त्व समस्त प्राणियों में व्याप्त है और उनके नष्ट होने पर भी नष्ट नहीं होता।

6 गहन आध्यात्मिक आंतरिक अर्थ

यह श्लोक नश्वर संसार-चक्र से परे की शाश्वत सत्ता का परिचय कराता है। १. पहला अव्यक्त (जड़ प्रकृति): जो सृष्टि-प्रलय के चक्र में फँसा है। २. दूसरा अव्यक्त (चेतन आत्म-तत्त्व): वह दूसरा अव्यक्त जो प्रकृति से "परः" और "सनातनः" है। यह चेतन आत्मतत्त्व या परमात्मा है। भेद: पहला अव्यक्त 'भूतग्राम' का कारण है, दूसरा अव्यक्त "न विनश्यति" – कभी नष्ट नहीं होता। आंतरिक अर्थ: यह श्लोक मोक्ष के लक्ष्य की स्पष्ट पहचान कराता है। साधक को नश्वर प्रकृति-चक्र से ऊपर उठकर उस शाश्वत चेतन तत्त्व में स्थित होना है।

১ প্রতিলিপ্যন্তরণ

পরস্তস্মাত্তু ভাবোঽন্যঽব্যক্তোঽব্যক্তাত্সনাতনঃ ।
যঃ স সর্বেষু ভূতেষু নশ্যত্সু ন বিনশ্যতি ॥

২ শুদ্ধ উচ্চারণ মার্গদর্শন

প-র-স্-ত-স্মা-ত্-তু ভা-বো-ঽ-ন্যা-ঽ-ব্যক্-তো-ঽ-ব্যক্-তা-ত্-স-না-ত-নঃ ।
যঃ স স-র্বে-ষু ভূ-তে-ষু ন-শ্য-ত্সু ন বি-ন-শ্য-তি ॥

৩ সন্ধি-বিচ্ছেদ ও পদার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
পরঃ তস্মাত্ তু	তার (অব্যক্ত প্রকৃতি) থেকেও পরে কিন্তু
ভাবঃ অন্যঃ অব্যক্তঃ	একটি অন্য, অব্যক্ত ভাব (তত্ত্ব) আছে
অব্যক্তাত্ সনাতনঃ	(যা) অব্যক্ত (প্রকৃতি) থেকেও সনাতন (শাশ্বত)
যঃ সঃ	যে সেই (তত্ত্ব)
সর্বেষু ভূতেষু	সমস্ত প্রাণীতে
নশ্যত্সু	নষ্ট হতে হতে
ন বিনশ্যতি	নষ্ট হয় না

৪ পংক্তিবার অর্থ

"পরস্তস্মাত্তু ভাবোঽন্যঽব্যক্তোঽব্যক্তাত্সনাতনঃ ।" – কিন্তু তার (জড় অব্যক্ত প্রকৃতি) থেকে পরে একটি অন্য অব্যক্ত (চেতন) তত্ত্ব আছে, যা সেই অব্যক্ত (প্রকৃতি) থেকেও সনাতন (নিত্য)।

"যঃ স সর্বেষু ভূতেষু নশ্যত্সু ন বিনশ্যতি ॥" – যে সেই (তত্ত্ব) সমস্ত প্রাণীতে অবস্থিত এবং (প্রাণীদের) নষ্ট হয়ে গেলেও নষ্ট হয় না।

৫ সম্পূর্ণ শ্লোকের সার

কিন্তু সেই (জড়) অব্যক্ত প্রকৃতি থেকেও পরে একটি অন্য, শাশ্বত অব্যক্ত (চেতন) তত্ত্ব আছে। সেই তত্ত্বই সমস্ত প্রাণীতে ব্যাপ্ত এবং তাদের নষ্ট হলে ও নষ্ট হয় না।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক অন্তর্নিহিত অর্থ

এই শ্লোকটি নশ্বর সংসার-চক্রের পরের শাশ্বত সত্তার পরিচয় দেয়। ১. প্রথম অব্যক্ত (জড় প্রকৃতি): যা সৃষ্টি-প্রলয়ের চক্রে আবদ্ধ। ২. দ্বিতীয় অব্যক্ত (চেতন আত্ম-তত্ত্ব): সেই অন্য অব্যক্ত যা প্রকৃতি থেকে "পরঃ" এবং "সনাতনঃ"। এটি চেতন আত্মতত্ত্ব বা পরমাত্মা। পার্থক্য: প্রথম অব্যক্ত 'ভূতগ্রাম' এর কারণ, দ্বিতীয় অব্যক্ত "ন বিনশ্যতি" – কখনো নষ্ট হয় না। অন্তর্নিহিত অর্থ: এই শ্লোকটি মোক্ষের লক্ষ্যের স্পষ্ট পরিচয় দেয়। সাধকের এই নশ্বর প্রকৃতি-চক্র থেকে ঊর্ধ্বে উঠে সেই শাশ্বত চেতন তত্ত্বে প্রতিষ্ঠিত হতে হবে।

1 Transliteration

paras tasmāt tu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktāt sanātanaḥ।
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati॥

2 Pronunciation Guide

puh-ruh tus-maat tu bhaa-vo 'nyo 'vyuk-to 'vyuk-taat suh-naa-tuh-nuh।
yuh suh sur-vey-shoo bhoo-tey-shoo nush-yut-soo nuh vi-nush-yuh-tee॥

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
paraḥ tasmāt tu	But, higher than that (the Unmanifest Prakṛti)
bhāvaḥ anyaḥ avyaktaḥ	There is another, Unmanifest Entity
avyaktāt sanātanaḥ	Eternal, beyond the (first) Unmanifest
yaḥ saḥ	He who, that which
sarveṣu bhūteṣu	In all beings
naśyatsu	While (they are) perishing
na vinaśyati	Does not perish

4 Line-by-Line Meaning

"paras tasmāt tu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktāt sanātanaḥ ।" – But, higher than that (Prakṛti) is another Unmanifest Entity, which is eternal and beyond the (first) Unmanifest.

"yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ॥" – That (Entity), which exists in all beings, does not perish even when all beings perish.

5 Full Verse Meaning

But, higher than that (the Unmanifest Prakṛti) is another Unmanifest, eternal Entity, which is not destroyed even when all beings are destroyed.

6 Deep Spiritual Meaning

This crucial verse introduces the eternal Reality that transcends the cyclic cosmos. 1. The First Unmanifest (Avyakta - Prakṛti): Primordial Nature, the cause of the perishable. 2. The Second Unmanifest (Avyakta - Puruṣa/Ātman): The conscious Spirit, the Supreme Self or the individual Self in its pure state. The defining characteristic: "Na vinaśyati" – It does not perish. Inner Meaning: The spiritual journey is about realizing one's identity with the second, eternal Unmanifest – the imperishable Consciousness that is one's essential nature.