Adhyay 10, Sloka 12 - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 10 • Verse 12

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥ १२॥

1 सुंदर देवनागरी लिप्यंतरण

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥ १२॥

2 सटीक उच्चारण गाइड

परम् = प-रम् (सरल)
ब्रह्म = ब्रह्म ( 'ह्म' संयुक्त, मौन 'अ' के साथ)
धाम = धा-म (दीर्घ 'आ')
पवित्रम् = प-वि-त्रम् ( 'त्र' संयुक्त)
परमम् = प-र-मम् (तीन अक्षर)
भवान् = भ-वान् (अनुस्वार सहित)
पुरुषम् = पु-रु-षम् ( 'ष' पर जोर)
शाश्वतम् = शा-श्व-तम् ( 'श्व' संयुक्त)
दिव्यम् = दि-व्यम् ( 'व्य' संयुक्त)
आदिदेवम् = आ-दि-दे-वम् (दीर्घ 'आ')
अजम् = अ-जम् (सरल)
विभुम् = वि-भुम् ( 'भु' पर जोर)

3 शब्दार्थ (संधि विच्छेद)

संस्कृत शब्द	हिंदी अर्थ
परम्	सर्वोच्च, परम
ब्रह्म	ब्रह्म (निर्गुण, निराकार सत्ता)
धाम	धाम (निवास स्थान, आश्रय)
पवित्रम्	पवित्र, शुद्धतम
परमम्	सर्वोत्तम
भवान्	आप (सम्मानसूचक)
पुरुषम्	पुरुष (चेतन तत्त्व, परम पुरुष)
शाश्वतम्	शाश्वत, नित्य
दिव्यम्	दिव्य, दैवी
आदिदेवम्	प्रथम देव, देवों के भी देव
अजम्	अजन्मा, अनुत्पन्न
विभुम्	सर्वव्यापी, सर्वशक्तिमान

4 पंक्ति-दर-पंक्ति अर्थ

"परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।"
आप परम ब्रह्म, परम धाम, पवित्रतम और परम (स्वरूप) हैं।

"पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥"
(आप) शाश्वत, दिव्य, आदिदेव, अजन्मा और सर्वव्यापी पुरुष हैं।

5 श्लोक का पूर्ण भावार्थ

(अर्जुन कहते हैं:) हे भगवान! आप परब्रह्म (सर्वोच्च सत्ता) हैं, परम धाम (सबका आश्रय) हैं, परम पवित्र हैं और सर्वोत्तम हैं। आप शाश्वत, दिव्य, देवों के भी आदि देवता, अजन्मा और सर्वत्र व्याप्त सर्वशक्तिमान पुरुष हैं।

6 गहरा आध्यात्मिक रहस्य

यह श्लोक अर्जुन के हृदय में उत्पन्न हुए पूर्ण ज्ञानोदय की घोषणा है। प्रत्येक विशेषण गहन दार्शनिक एवं भक्ति तत्त्व को दर्शाता है। परं ब्रह्म – निर्गुण निराकार सर्वव्यापी चेतना। परं धाम – वह अंतिम लक्ष्य जहाँ सब कुछ लौटता है, सभी की अंतिम शरण। पवित्रं परमम् – समस्त पवित्रता का स्रोत, स्वयं निर्मल। शाश्वतं दिव्यम् – काल से परे, अलौकिक प्रकाशस्वरूप। आदिदेवम् – सभी देवताओं की चेतना का मूल कारण। अजम् – कारण-कार्य के बंधन से मुक्त, स्वयंभू। विभुम् – समस्त अस्तित्व में व्याप्त। अर्जुन इन सब विशेषणों को "भवान्" – "आप" में एकाकार देख रहा है। यह वह दृष्टि है जहाँ भक्त और भगवान के बीच का भेद समाप्त होने लगता है, और भक्त भगवान को सब कुछ के रूप में देखता है। यह श्लोक 'ईश्वर-दर्शन' की पराकाष्ठा है।

১ বাংলা লিপ্যন্তর

পরং ব্রহ্ম পরং ধাম পবিত্রং পরমং ভবান্।
পুরুষং শাশ্বতং দিব্যমাদিদেবমজং বিভুম্॥ ১২॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

পরম্ = প-রম্ (সরল)
ব্রহ্ম = ব্রহ্ম ('হ্ম' যুক্ত, মৌন 'অ' সহ)
ধাম = ধা-ম (দীর্ঘ 'আ')
পবিত্রম্ = প-বি-ত্রম্ ('ত্র' যুক্ত)
পরমম্ = প-র-মম্ (তিন অক্ষর)
ভবান্ = ভ-বান্ (অনুস্বর সহ)
পুরুষম্ = পু-রু-ষম্ ('ষ' তে জোর)
শাশ্বতম্ = শা-শ্ব-তম্ ('শ্ব' যুক্ত)
দিব্যম্ = দি-ব্যম্ ('ব্য' যুক্ত)
আদিদেবম্ = আ-দি-দে-বম্ (দীর্ঘ 'আ')
অজম্ = অ-জম্ (সরল)
বিভুম্ = বি-ভুম্ ('ভু' তে জোর)

৩ শব্দার্থ (সন্ধি বিচ্ছেদ)

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
পরম্	সর্বোচ্চ, পরম
ব্রহ্ম	ব্রহ্ম (নির্গুণ, নিরাকার সত্তা)
ধাম	ধাম (বাসস্থান, আশ্রয়)
পবিত্রম্	পবিত্র, শুদ্ধতম
পরমম্	সর্বোত্তম
ভবান্	আপনি (সম্মানসূচক)
পুরুষম্	পুরুষ (চেতন তত্ত্ব, পরম পুরুষ)
শাশ্বতম্	শাশ্বত, নিত্য
দিব্যম্	দিব্য, দৈবী
আদিদেবম্	প্রথম দেব, দেবতাদেরও দেব
অজম্	অজাত, অনুৎপন্ন
বিভুম্	বিভু (সর্বব্যাপী, সর্বশক্তিমান)

৪ পংক্তি অনুসার অর্থ

"পরং ব্রহ্ম পরং ধাম পবিত্রং পরমং ভবান্।"
আপনি পরব্রহ্ম, পরম ধাম, পবিত্রতম এবং পরম (স্বরূপ)।

"পুরুষং শাশ্বতং দিব্যমাদিদেবমজং বিভুম্॥"
(আপনি) শাশ্বত, দিব্য, আদিদেব, অজাত এবং সর্বব্যাপী পুরুষ।

৫ শ্লোকের পূর্ণ ভাবার্থ

(অর্জুন বলেন:) হে ভগবান! আপনি পরব্রহ্ম (সর্বোচ্চ সত্তা), পরম ধাম (সবার আশ্রয়), পরম পবিত্র এবং সর্বোত্তম। আপনি শাশ্বত, দিব্য, দেবতাদেরও আদি দেবতা, অজাত এবং সর্বত্র ব্যাপ্ত সর্বশক্তিমান পুরুষ।

৬ গভীর আধ্যাত্মিক তাৎপর্য

এই শ্লোকটি অর্জুনের হৃদয়ে উৎপন্ন পূর্ণ জ্ঞানোদয়ের ঘোষণা। প্রতিটি বিশেষণ গভীর দার্শনিক ও ভক্তি তত্ত্ব নির্দেশ করে। পরং ব্রহ্ম – নির্গুণ নিরাকার সর্বব্যাপী চেতনা। পরং ধাম – সেই চরম লক্ষ্য যেখানে সবকিছু ফিরে যায়, সবার চূড়ান্ত শরণ। পবিত্রং পরমম্ – সমস্ত পবিত্রতার উৎস, স্বয়ং নির্মল। শাশ্বতং দিব্যম্ – কালের ঊর্ধ্বে, অলৌকিক আলোকস্বরূপ। আদিদেবম্ – সমস্ত দেবতাদের চেতনার মূল কারণ। অজম্ – কারণ-কার্যের বন্ধন থেকে মুক্ত, স্বয়ম্ভূ। বিভুম্ – সমস্ত অস্তিত্বে ব্যাপ্ত। অর্জুন এই সব বিশেষণকে "ভবান্" – "আপনি"-তে একাকার দেখছেন। এটি সেই দৃষ্টি যেখানে ভক্ত ও ভগবানের মধ্যকার ভেদ লুপ্ত হতে শুরু করে, এবং ভক্ত ভগবানকে সবকিছু রূপে দর্শন করেন। এই শ্লোকটি 'ঈশ্বর-দর্শন'-এর পরাকাষ্ঠা।

1 Transliteration

Param Brahma Param Dhaama Pavitram Paramam Bhavaan।
Purusham Shaashvatam Divyam-Aadidevam-Ajam Vibhum ॥ 12 ॥

2 Pronunciation Guide

Param = Pa-ram (simple)
Brahma = Brah-ma (conjunct 'hm', silent short 'a')
Dhaama = Dhaa-ma (long 'aa')
Pavitram = Pa-vi-tram (conjunct 'tra')
Paramam = Pa-ra-mam (three syllables)
Bhavaan = Bha-vaan (anusvara)
Purusham = Pu-ru-sham (stress on 'sha')
Shaashvatam = Shaa-shva-tam (conjunct 'shva')
Divyam = Di-vyam (conjunct 'vya')
Aadidevam = Aa-di-de-vam (long 'aa')
Ajam = A-jam (simple)
Vibhum = Vi-bhum (stress on 'bhu')

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Param	Supreme, highest
Brahma	The Absolute, impersonal reality
Dhaama	Abode, refuge, destination
Pavitram	Most pure, sanctifier
Paramam	The ultimate
Bhavaan	You (honorific)
Purusham	The Supreme Person, conscious principle
Shaashvatam	Eternal, perpetual
Divyam	Divine, luminous
Aadidevam	The primal God, God of all gods
Ajam	Unborn, without origin
Vibhum	All-pervading, omnipresent Lord

4 Line-by-Line Meaning

"Param Brahma Param Dhaama Pavitram Paramam Bhavaan।"
You are the Supreme Brahman, the Supreme Abode, the Supreme Purifier, and the Ultimate.

"Purusham Shaashvatam Divyam-Aadidevam-Ajam Vibhum॥"
(You are) the Eternal, Divine, Primeval Deity, the Unborn, All-pervading Person.

5 Full Verse Meaning

(Arjuna says:) O Lord! You are the Supreme Absolute Reality (Para Brahman), the ultimate refuge and abode, the supreme sanctifier, and the highest goal. You are the eternal, divine, primordial Deity, the unborn, all-pervading Supreme Person.

6 Deep Spiritual Meaning

This shloka announces the dawn of complete realization in Arjuna's heart. Each epithet reveals a profound philosophical and devotional truth. Param Brahma – The impersonal, all-pervading consciousness beyond attributes. Param Dhaama – The final destination where everything merges, the ultimate sanctuary for all. Pavitram Paramam – The source of all purity, inherently unsullied. Shaashvatam Divyam – Beyond time, of the nature of transcendental light. Aadidevam – The root cause of the consciousness of all divine beings. Ajam – Unbound by cause and effect, self-existent. Vibhum – Pervading all existence. Arjuna now sees all these attributes unified in the singular "Bhavaan" – "You". This is the vision where the distinction between the devotee and the Divine begins to dissolve, and the devotee perceives God as everything. This verse represents the pinnacle of "Ishvara-Darshana" – the direct vision of the Lord's true nature, where knowledge (Jnana) and devotion (Bhakti) merge into a single, awe-filled recognition of the Supreme.