হৃষীকেশং তদা বাক্যম্ ইদম্ আহ মহীপতে।
সেনয়োর উভয়োর মধ্যে রথং স্থাপয় মে অচ্যুত॥ ২১॥
অর্থ
হে রাজন! তখন অর্জুন হৃষীকেশ (শ্রীকৃষ্ণ)-কে এই কথা বললেন—
হে অচ্যুত! আমার রথটি এই দুই সেনার মাঝখানে স্থাপন করুন।
English Meaning
O King, at that moment Arjuna addressed Hrishikesha (Lord Krishna) and said—
“O Achyuta, please place my chariot between the two armies.”
যাবৎ এতান্ নিরীক্ষে অহম্
যোদ্ধকামান্ অবস্থিতান্।
কৈর্ময়া সহ যোদ্ধব্যম্
অস্মিন্ রণসমুদ্যমে॥ ২২॥
যতক্ষণ না আমি যুদ্ধের আকাঙ্ক্ষায় অবস্থানরত এই যোদ্ধাদের ভালোভাবে পর্যবেক্ষণ করি—
এবং এই যুদ্ধপ্রচেষ্টায় কার কার সঙ্গে আমাকে যুদ্ধ করতে হবে, তা স্পষ্টভাবে বুঝতে পারি।
English Meaning
Until I carefully observe these warriors who stand here eager for battle,
and understand with whom I must fight in this great endeavor of war.
যোৎস্যমানান্ অবেক্ষে অহম্
য়ে এতে অত্র সমাগতাঃ।
ধার্তারাষ্ট্রস্য দুর্বুদ্ধের্ যুদ্ধে
প্রিয়চিকীর্ষবঃ॥ ২৩॥
আমি সেই যুদ্ধপ্রস্তুত যোদ্ধাদের দেখতে চাই,
যারা এখানে সমবেত হয়েছে এবং যারা দুর্বুদ্ধি ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রের যুদ্ধে প্রিয় কাজ সম্পন্ন করতে ইচ্ছুক।
English Meaning
I wish to observe those warriors who are eager to fight,
who have assembled here intending to fulfill the wicked-minded son of Dhritarashtra’s desire in battle.
কৃপয়া পরয়াবিষ্টঃ
বিষীদন্ ইদম্ অব্রবীত্।
দৃষ্ট্বা ইমং স্বজনং কৃষ্ণ
যুযুৎসুং সমুপস্থিতম্॥ ২৮॥
করুণায় গভীরভাবে আচ্ছন্ন হয়ে এবং শোকে নিমজ্জিত হয়ে অর্জুন এই কথা বললেন—
হে কৃষ্ণ! যুদ্ধের আকাঙ্ক্ষায় উপস্থিত নিজেরই স্বজনদের দেখে।
English Meaning
Overcome with deep compassion and sinking into sorrow, Arjuna spoke thus—
“O Krishna, seeing my own kinsmen assembled here, eager for battle.”
সীদন্তি মম গাত্রাণি
মুখং চ পরিশুষ্যতি।
বেপথুঃ চ শরীরে মে
রোমহর্ষঃ চ যায়তে॥ ২৯॥
আমার দেহের অঙ্গপ্রত্যঙ্গ শিথিল হয়ে পড়ছে, মুখ শুকিয়ে যাচ্ছে।
আমার শরীর কাঁপছে এবং রোমাঞ্চ সৃষ্টি হচ্ছে।
English Meaning
My limbs are failing, and my mouth is drying up.
My body trembles, and my hair stands on end.
গাণ্ডীবং স্ত্রংসতে হস্তাৎ
ত্বক্ চ এব পরিদহ্যতে।
ন চ শক্নোমি অবস্থাতুং
ভ্রমতি ইব চ মে মনঃ॥ ৩০॥
আমার গাণ্ডীব ধনুক হাত থেকে পিছলে যাচ্ছে, এবং আমার ত্বক যেন জ্বলে উঠছে।
আমি স্থিরভাবে দাঁড়াতে পারছি না, আর আমার মন যেন বিভ্রান্ত হয়ে পড়েছে।
English Meaning
My Gandiva bow slips from my hand, and my skin feels as though it is burning.
I am unable to stand steadily, and my mind seems to be reeling.
নিমিত্তানি চ পশ্যামি
বিপরীতানি কেশব।
ন চ শ্রেয়ঃ অনুপশ্যামি
হত্বা স্বজনম্ আহবে॥ ৩১॥
হে কেশব! আমি অশুভ লক্ষণসমূহ দেখছি।
যুদ্ধে নিজের স্বজনদের হত্যা করে কোনো মঙ্গল আমি দেখতে পাচ্ছি না।
English Meaning
O Keshava, I see only adverse omens.
I do not perceive any good in killing my own kinsmen in battle.
ন কाङ্ক্ষে বিজয়ং কৃষ্ণ
ন চ রাজ্যং সুখানি চ।
কিং নঃ রাজ্যেন গোবিন্দ
কিং ভোগৈঃ জীবিতেন বা॥ ৩২॥
হে কৃষ্ণ! আমি বিজয় কামনা করি না, না রাজ্য, না সুখসমূহ।
হে গোবিন্দ! আমাদের রাজ্যের কী প্রয়োজন, ভোগেরই বা কী দরকার, এমনকি জীবনেরই বা কী মূল্য?
English Meaning
O Krishna, I do not desire victory, nor kingdom, nor pleasures.
O Govinda, what use is a kingdom to us, or enjoyments, or even life itself?
রাজ্যং ভোগাঃ সুখানি চ।
তে ইমে অবস্থিতাঃ যুদ্ধে
প্রাণান্ ত্যক্ত্বা ধনানি চ॥ ৩৩॥
যাদের জন্য আমরা রাজ্য, ভোগ ও সুখ কামনা করি,
তারাই এখানে যুদ্ধে অবস্থান করছে, যারা প্রাণ ও ধন ত্যাগ করতে প্রস্তুত।
English Meaning
Those for whose sake we desire kingdom, enjoyments, and pleasures
are standing here in battle, having renounced their lives and wealth.
আচার্যাঃ পিতরঃ পুত্রাঃ
তথা এব চ পিতামহাঃ।
মাতুলাঃ শ্বশুরাঃ পৌত্রাঃ
শ্যালাঃ সম্পর্কিনঃ তথা॥ ৩৪॥
এই যুদ্ধে আচার্য, পিতা, পুত্র ও পিতামহ;
মামা, শ্বশুর, পৌত্র, শ্যালক এবং অন্যান্য আত্মীয়স্বজন উপস্থিত রয়েছেন।
English Meaning
Here are present teachers, fathers, sons, and grandfathers;
maternal uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law, and other relatives.
এতান্ ন হন্তুম্ ইচ্ছামি
ঘ্নতঃ অপি মধুসূদন।
অপি ত্রৈলোক্যরাজ্যস্য
হেতোঃ কিম্ নু মহীকৃতেঃ॥ ৩৫॥
হে মধুসূদন! তারা আমাকে হত্যা করলেও আমি এদের হত্যা করতে চাই না।
পৃথিবীর রাজ্যের জন্য তো নয়ই, এমনকি তিন লোকের রাজ্যের জন্যও নয়।
English Meaning
O Madhusudana, even if they kill me, I do not wish to kill them.
Not even for the sake of dominion over the three worlds, what to speak of this earth.
নিহত্য ধৃতরাষ্ট্রান্ নঃ
কা প্রীতিঃ স্যাজ্ জনার্দন।
পাপমেব আশ্রয়েত্ অস্মান্
হত্বা এतान্ আতাতায়িনঃ॥ ৩৬॥
হে জনার্দন! যদি আমরা ধৃতরাষ্ট্রের লোকদের হত্যা করি, তাহলে আমাদের কী আনন্দ হবে?
এটি আমাদেরকে শুধুই পাপের আশ্রয়ী করে তুলবে, যদি আমরা এই অত্যাচারীদের হত্যা করি।
English Meaning
O Janardana, what pleasure would we derive if we were to slay the sons of Dhritarashtra?
It would only lead us to incur sin by killing these wrongdoers.
তস্মাত্ নার্থা ব্যয়ং হন্তুম্
ধৃতরাষ্ট্রান্ স্ববান্ধবান্।
স্বজনং হি कथং হত্বা
সুখিনঃ স্যাম মাধব॥ ৩৭॥
অতএব আমরা ধৃতরাষ্ট্রের আমাদের আত্মীয়দের হত্যা করার যোগ্য নই।
হে মাধব! নিজের স্বজনদের হত্যা করে আমরা কীভাবে সুখী হতে পারি?
English Meaning
Therefore, we are not worthy to slay the sons of Dhritarashtra, our own relatives.
O Madhava, how can we be happy by killing our own kinsmen?
যদ্যপি এতে ন পশ্যন্তি
লোভোপহতচেতসঃ।
কুলক্ষয়কৃতং দোষং
মিত্রদ্রোহে চ পাৎকম্॥ ৩৮॥
যদি এই লোকেরা, যাদের মন লোভে বিভ্রান্ত, তা দেখেও না দেখে,
তবুও এটি একটি পাপ যা কুলহানী ঘটায় এবং বন্ধুর প্রতি বিশ্বাসঘাতকতা করে।
English Meaning
Even if these men, whose minds are clouded by greed, do not perceive it,
it is still a sin that leads to the destruction of family and constitutes treachery towards friends.
কথং ন জ্ঞেয়ম্ অসমাভিঃ
পাপাত্ অসমান্ নিবর্তিতুম্।
কুলক্ষয়কৃতং দোষং
প্রপশ্যদ্ভিঃ জনার্দন॥ ৩৯॥
হে জনার্দন! আমরা কীভাবে এটি না বুঝি যে এই পাপ থেকে আমাদের ফিরে আসা উচিত।
যে পাপ আমরা কুলহানী ঘটাতে করেছি, তা আমরা দেখছি।
English Meaning
O Janardana, how can we fail to realize that we must turn away from this sin?
We see the crime we are committing in destroying our own family.
কুলক্ষয়ে প্রণশ্যন্তি
কুলধর্মাঃ সনাতনাঃ।
ধর্মে নষ্টে কুলং কৃত্স্নম্
অধর্মো অভিভবত্যুত॥ ৪০॥
যখন কুলের বিনাশ হয়, তখন চিরন্তন কুলধর্ম ধ্বংস হয়ে যায়।
ধর্ম নষ্ট হলে পুরো পরিবারই অধর্মে নিমজ্জিত হয়ে যায়।
English Meaning
When the family is destroyed, the eternal duties of the family (Kuladharma) perish.
With the loss of dharma, the entire family falls into unrighteousness.
অধর্মাভিভবাত্ কৃষ্ণ
প্রদুষ্যন্তি কুলস্ত্রিয়ঃ।
স্ত্রীষু দুষ্টাসু বাস্র্ণেয়
জায়তে বর্ণসংকরঃ॥ ৪১॥
হে কৃষ্ণ! যখন অধর্ম আধিপত্য বিস্তার করে, তখন কুলের নারী দূষিত হয়ে যায়।
দুশ্চরিত্রা নারীদের থেকে সন্তানে বর্ণবিভ্রাট বা জাতি-সংকর জন্মায়।
English Meaning
O Krishna, when unrighteousness prevails, the women of the family become corrupt.
From wicked women arises confusion in the varnas (caste mixing) in their offspring.
সংকরো নরকায়ৈব
কুলঘ্নানাং কুলস্য চ।
পাতন্তি পিতরো হ্যেশাং
লুপ্তপিণ্ডোদকক্রিয়াঃ॥ ৪২॥
কুলহানীকারী ও কুলের বিনাশ ঘটানো সংকর (বর্ণসংকর) নরকের সমান।
তাদের জন্য পূর্বপুরুষ পতিত হয়, কারণ পিণ্ডদান এবং জলদান কার্য সম্পন্ন হয় না।
English Meaning
Confusion of castes is equivalent to hell for those who destroy family and lineage.
For them, the ancestors fall, as the rites of offering food and water (Pindodaka) are neglected.
দোষৈরেতৈঃ কুলঘ্নানাং
বর্ণসংকরকারকাঃ।
উৎসাদ্যন্তে জাতিধর্মাঃ
কুলধর্মাশ্চ শাশ্বতাঃ॥ ৪৩॥
কুলহানীকারীর দ্বারা সংঘটিত এই পাপ এবং বর্ণসংকর কাজের কারণে,
জাতির ধর্ম নষ্ট হয় এবং চিরন্তন কুলধর্মও ধ্বংস হয়ে যায়।
English Meaning
By these sins committed by family-destroyers and acts of caste confusion,
the duties of the castes are destroyed, and the eternal duties of the family are also annihilated.
উৎসন্নকুলধর্মাণাং
মনুষ্যাণাং জনার্দন।
নরকে অনিয়তং বাসো
ভবতীতি অনুশুশ্রুম॥ ৪৪॥
হে জনার্দন! আমরা শুনেছি যে, যারা কুলধর্ম নষ্ট করে তাদের বসবাস অনিবার্যভাবে নরকে হয়।
English Meaning
O Janardana, we have heard that humans who destroy family duties are destined to dwell in hell.
অহো, বহু মহৎপাপং
কর্তুং ব্যবস্থা তা ব্যয়ং।
যদ্রাজ্য সুখলোভেন
হন্তুং স্বজনম্ উদ্যতাঃ॥ ৪৫॥
অহো! আমরা বড় পাপ করার জন্য প্রস্তুত।
রাজ্য ও সুখের লোভে আমরা নিজেদের আত্মীয়দের হত্যা করতে উদ্যত।
English Meaning
Alas! We are prepared to commit a great sin.
Driven by greed for kingdom and pleasure, we are eager to slay our own kinsmen.
যদি মা মপ্রতীকারম্ অশস্ত্রং শস্ত্রপাণয়ঃ
ধার্তরাষ্ট্রা রণে হন্যুঃ
তন্মে ক্ষেমতারং ভবেত্॥ ৪৬॥
যদি ধৃতরাষ্ট্রের অস্ত্রধারী যোদ্ধারা আমাকে কোনো প্রতিরোধ ছাড়াই হত্যা করে,
তাহলে এটি আমার জন্য অধিক নিরাপদ হবে।
English Meaning
If the armed sons of Dhritarashtra were to slay me without resistance,
it would be safer for me.
কথম্ ভূষ্মমহং সংখ্যে
দ্রোণং চ মধুসূদন।
ঈষুভিঃ প্রতিযোগ্যামি
পূজার্হা বরিসূদন॥ ৪॥
হে মধুসূদন! আমি কীভাবে সম্ভবত এই সম্মানিত ব্যক্তিদের—ভীষ্ম এবং দ্রোণ—বিপরীতে তীর চালাই, যারা পূজার্য এবং সম্মানের যোগ্য?
English Meaning
O Madhusudana, how can I draw my bow against Bhishma and Drona,
who are worthy of my respect and reverence?
গুরুং হত্বা হি মহানুভবান্
শ্রেয়ো ভোক্তুং ভৈক্ষ্যং আপীহ লোকে।
হত্বার্থকামান্ তু গুরুং ইহৈভ
ভুঞ্জীয় ভোগান্ রুধিরপ্রদিগ্ধান্॥ ৫॥
নিজেদের গুরু ও মহাজনকে হত্যা করে এই জগতে সুখ লাভ করা নিকৃষ্ট।
হে কৃষ্ণ! যদি তাদের হত্যা করে তাদের লোভময় ভোগ করা হয়,
তাহলে তা রক্তে কলঙ্কিত ভোগ হিসেবেই হবে।
English Meaning
Killing revered teachers and elders to enjoy worldly pleasures is vile.
O Krishna, if one slays them to enjoy their lustful pleasures,
those enjoyments are tainted with blood.
ন চৈতদ্বিদ্মঃ কতরা ন নো গরিয়ো
যদ্বা জয়েম যদি বা নো জয়েযুঃ।
যানেৱ হত্বা ন জিজীবিষাম্
তে'অবস্থিতঃ প্রধানে ধার্তরাষ্ট্রাঃ॥ ৬॥
আমরা জানি না, আমাদের জন্য কোনটি উত্তম—
আমরা জয়ী হই কি, না আমরা পরাজিত হই।
যে মানুষদের হত্যা করে আমরা বাঁচতে চাই না,
তারা ধৃতরাষ্ট্রের প্রধানরা আমাদের সামনে অবস্থান করছেন।
English Meaning
We do not know which is better for us—victory or defeat.
O Krishna, the very persons we do not wish to live,
stand here before us, the chiefs of Dhritarashtra.
কার্পণ্যদোষোপহতস্বভাবঃ
পৃচ্ছামি ত্বাং ধর্মসম্মূঢ়চেতাঃ।
যচ্ছ্রেযঃ স্যান্নিশ্চিতং ব্রূহি তন্মে
শিষ্যস্তেহং শাধি মাং ত্বাং প্রপন্নম্॥ ৭॥
কাপট্য-দোষে আহত স্বভাব এবং ধর্মে মুগ্ধচিত্ত হয়ে আমি আপনাকে জিজ্ঞাসা করছি – নিশ্চিতভাবে যা মঙ্গলকর হয়, তা আপনি আমাকে বলুন। আমি আপনার শিষ্য, আপনি আমাকে শিক্ষা দিন, আমি আপনার শরণাগত হয়েছি॥ ৭॥
English Meaning
O teacher, my nature is weak and overwhelmed by compassion.
Confused about duty, I ask you, O Krishna.
Please tell me decisively what is best for me.
I am your disciple, seeking your guidance, and surrender myself to you.
ন হি প্রবশ্যামি মমাপনুয়াদ্ যচ্ছোকমুচ্ছোষণমিন্দ্রিয়াণাম্।
অবাপ্য ভূমাবসপত্নমৃদ্ধং রাজ্যং সুরাণামপি চাধিপত্যম্॥ ৮॥
আমি আমার এই শোক দূর করার কোনো পথ দেখছি না, যা আমার ইন্দ্রিয়গুলোকে শুষ্ক করে দিচ্ছে। যদিও আমি পৃথিবীতে শত্রুহীন সমৃদ্ধ রাজ্য এবং দেবতাদেরও কর্তৃত্ব লাভ করি॥ ৮॥
Meaning in English (from Bengali context):
I do not see any means to dispel this grief, which is drying up my senses. Even if I were to obtain a prosperous, enemy-free kingdom on Earth and even sovereignty over the gods.
স্থিতপ্রজ্ঞস্য কা ভাষা সমাধিস্থস্য কেশব।
স্থিতধীঃ কিং প্রবাষেত কিমাসীত ব্রজেত কিম্ ॥ ৫৪ ॥
অর্থ:
অর্জুন বললেন – হে কেশব! স্থিতপ্রজ্ঞ, সমাধিস্থ পুরুষের লক্ষণ কী? সেই স্থিতধী পুরুষ কীভাবে কথা বলেন, কীভাবে বসেন এবং কীভাবে চলেন? ॥ ৫४ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Arjuna said – O Keshava! What are the signs of a person of steady wisdom, one established in meditation? How does that wise person speak, sit, and move? ॥ ५४ ॥
জ্যাযসী চেত্কর্মণস্তে মতা বুদ্ধির্জনার্দন।
তত্কিং কর্মণি ঘোরে মাং নিযোজয়সি কেশব ॥ ১ ॥
অর্থ:
অর্জুন বললেন – হে জনার্দন! যদি কর্মের চেয়ে জ্ঞান (বুদ্ধি) আপনার মতে শ্রেষ্ঠ হয়, তবে হে কেশব! আমাকে কেন এই ভয়ঙ্কর কর্মে নিযুক্ত করছেন? ॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Arjuna said – O Janardana! If, in your opinion, knowledge (wisdom) is superior to action, then O Keshava! Why are you engaging me in this terrible action (of war)? ॥ १ ॥
ব্যামিশ্রেণেব বাক্যেন বুদ্ধিং মোহয়সীব মে।
তদেকং বদ নিশ্চিত্য যেন শ্রেয়োঽহমাপ্নুয়াম্ ॥ ২ ॥
অর্থ:
আপনি পরস্পর বিরোধী বাক্যদ্বারা যেন আমার বুদ্ধিকে মোহিত করছেন। অতএব, নিশ্চয় করে একটি পথ বলুন, যার দ্বারা আমি কল্যাণ লাভ করতে পারি ॥ ২ ॥
English Meaning (from Bengali context):
With seemingly contradictory statements, you are confusing my intellect. Therefore, please tell me decisively the one path by which I may attain the highest good. ॥ २ ॥
অথ কেন প্রয়ুক্তোঽয়ং পাপং চরতি পুরুষঃ।
অনিচ্ছন্নপি বার্ষ্ণেয় বলাদিব নিযোজিতঃ ॥ ৩৬ ॥
অর্থ:
অর্জুন বললেন – হে বার্ষ্ণেয়! তবে কে প্রেরণা দিয়ে এই মানুষকে পাপাচারে প্রবৃত্ত করে? ইচ্ছা না থাকা সত্ত্বেও সে যেন বলপূর্বক নিযুক্ত হয়েছে ॥ ৩৬ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Arjuna said – O Varshneya (descendant of Vrishni)! Then by what is a person impelled to commit sin? Even against their will, as if compelled by force? ॥ ३६ ॥
অপরং ভবতো জন্ম পরং জন্ম বিবস্বতঃ।
কথমেতদ্বিজানীয়াং ত্বমাদৌ প্রক্তবানিতি ॥ ৪ ॥
অর্থ:
অর্জুন বললেন – আপনার জন্ম (কৃষ্ণরূপে) তো সাম্প্রতিক, আর সূর্যের (বিবস্বানের) জন্ম তো অনেক পূর্বে। তবে এটা আমি কীভাবে জানব যে আদিতে আপনি নিজেই এটা (এই জ্ঞান) বলেছিলেন? ॥ ৪ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Arjuna said: Your birth (as Krishna) is recent, while the birth of the sun-god (Vivasvan) is ancient. How then am I to understand that you taught this knowledge in the beginning? ॥ ४ ॥
সংন্যাসং কর্মণাং কৃষ্ণ পুনর্যোগং চ শংসসি।
যচ্ছ্রেয এতয়োরেকং তন্মে ব্রূহি সুনিশ্চিতম্ ॥ ১ ॥
অর্থ:
অর্জুন বললেন – হে কৃষ্ণ! আপনি একদিকে কর্মের সংন্যাস (ত্যাগ) বলছেন, আবার অন্যদিকে কর্মযোগেরও প্রশংসা করছেন। এই দুটির মধ্যে নিশ্চিত করে যে একটি শ্রেয় (মঙ্গলকর) তা আমাকে বলুন ॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Arjuna said – O Krishna! You praise renunciation of action on one hand, and again praise the yoga of action on the other. Please tell me decisively which one of these two is truly beneficial. ॥ १ ॥
যোঽয়ং যোগস্ত্বয়া প্রোক্তঃ সাম্যেন মধুসূদন।
এতস্যাহং ন পশ্যামি চঞ্চলত্বাত্স্থিতিং স্থিরাম্ ॥ ৩৩ ॥
অর্থ:
অর্জুন বললেন – হে মধুসূদন! সাম্যভাবে যে যোগের আপনি বর্ণনা করেছেন, আমার চঞ্চল মনের কারণে আমি তার স্থির অবস্থা দেখতে (বা লাভ করতে) পারছি না ॥ ৩৩ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Arjuna said: O Madhusudana! That yoga of equanimity which you have described – due to the restless nature of the mind, I do not perceive (or attain) its steady state. ॥ ३३ ॥
চঞ্চলং হি মনঃ কৃষ্ণ প্রমাথি বলবদ্দৃঢ়ম্।
তস্যাহং নিগ্রহং মন্যে বাযোরিব সুদুষ্করম্ ॥ ৩৪ ॥
অর্থ:
হে কৃষ্ণ! কারণ মন চঞ্চল, প্ৰমথনকারী (আলোড়নকারী), বলবান এবং দৃঢ়। আমি তার দমনকে বায়ুকে বশ করার মতোই অতি দুষ্কর মনে করি ॥ ৩৪ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Krishna! For the mind is restless, turbulent, powerful, and obstinate. I consider controlling it to be as difficult as controlling the wind. ॥ ३४ ॥
অয়তিঃ শ্রদ্ধযোপেতো যোগাচ্চলিতমানসঃ।
অপ্রাপ্য যোগসংসিদ্ধিং কাং গতিৎ কৃষ্ণ গচ্ছতি ॥ ৩৭ ॥
অর্থ:
হে কৃষ্ণ! যে ব্যক্তি যত্নহীন, অথচ শ্রদ্ধাযুক্ত এবং যার মন যোগ থেকে বিচলিত হয়েছে, সে যোগসিদ্ধি লাভ না করে কোন গতি (পরিণতি) প্রাপ্ত হয়? ॥ ৩৭ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Krishna! What is the destination of a person who, though endowed with faith, is not diligent and whose mind deviates from yoga before attaining perfection? ॥ ३७ ॥
কচ্চিন্নোভয়বিভ্রষ্টশ্ছিন্নাভ্রমিব নশ্যতি।
অপ্রতিষ্ঠো মহাবাহো বিমূঢ়ো ব্রহ্মণঃ পথি ॥ ৩৮ ॥
অর্থ:
হে মহাবাহো! সে কি উভয় (লৌকিক সুখ ও আধ্যাত্মিক সিদ্ধি) থেকে ভ্রষ্ট, নিরাশ্রয় এবং ব্রহ্মের পথে বিমূঢ় হয়ে, ছিন্ন মেঘের মতো বিলুপ্ত হয় না? ॥ ৩८ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Mighty-armed! Does such a person, fallen from both (material and spiritual goals), without support, and confused on the path to Brahman, not perish like a scattered cloud? ॥ ३८ ॥
এতন্মে সংশয়ং কৃষ্ণ ছেত্তুমর্হস্যশেষতঃ।
ত্বদন্যঃ সংশয়স্যাস্য ছেত্তা ন হ্যুপপদ্যতে ॥ ৩৯ ॥
অর্থ:
হে কৃষ্ণ! এই আমার সংশয় আপনি সম্পূর্ণরূপে দূর করতে সমর্থ। কারণ আপনার以外 (ছাড়া) এই সংশয়ের ছেদনকারী আর কেউই পাওয়া যায় না ॥ ৩৯ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Krishna! You are capable of completely dispelling this doubt of mine. For no one other than you can be the destroyer of this doubt. ॥ ३९ ॥
কিং তদ্ব্রহ্ম কিমধ্যাত্মং কিং কর্ম পুরুষোত্তম।
অধিভূতং চ কিং প্রোক্তমধিদৈবং কিমুচ্যতে ॥ ১ ॥
অর্থ:
হে পুরুষোত্তম! সেই ব্রহ্ম কি? অধ্যাত্ম কি? কর্ম কি? এবং অধিভূত ও অধিদৈব কাকে বলা হয়? ॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Supreme Being! What is that Brahman? What is the individual self (Adhyatma)? What is action (Karma)? And what is said to be the material elements (Adhibhuta) and the divine controller (Adhidaiva)? ॥ १ ॥
অধিযজ্ঞঃ কথং কোঽত্র দেহেঽস্মিন্মধুসূদন।
প্রয়াণকালে চ কথং জ্ঞেয়োঽসি নিয়তাত্মভিঃ ॥ ২ ॥
অর্থ:
হে মধুসূদন! এই দেহে অধিযজ্ঞ কে এবং কীভাবে অবস্থিত? আর প্রয়াণকালে নিয়তাত্মা (সংযতচিত্ত) ব্যক্তিরা আপনাকে কীভাবে জানতে পারেন? ॥ ২ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Madhusudana! Who is the Lord of sacrifice (Adhiyajna) in this body, and how does He reside here? And how, at the time of death, are You known by those with steadfast minds? ॥ २ ॥
পরং ব্রহ্ম পরং ধাম পবিত্রং পরমং ভবান্।
পুরুষং শাশ্বতং দিব্যমাদিদেবমজং বিভুম্ ॥ ১২ ॥
অর্থ:
আপনি পরব্রহ্ম, পরম ধাম, পরম পবিত্র, শাশ্বত দিব্য পুরুষ, আদিদেব, অজন্মা ও সর্বব্যাপী॥ ১২ ॥
English Meaning (from Bengali context):
You are the Supreme Brahman, the Supreme Abode, the Supreme Pure, the Eternal Divine Person, the Primal God, the Unborn and the All-Pervading. ॥ ১২ ॥
আহুস্ত্বামৃষয়ঃ সর্বে দেবর্ষিনারদস্তথা।
অসিতো দেবলো ব্যাসঃ স্বয়ং চৈব ব্রবীষি মে ॥ ১৩ ॥
অর্থ:
সকল ঋষি, দেবর্ষি নারদ, অসিত, দেবল ও ব্যাস – সকলেই আপনাকে এমনই বলেন, এবং আপনি নিজেও এখন আমাকে তাই বলছেন॥ ১৩ ॥
English Meaning (from Bengali context):
All the sages, as well as the divine sage Narada, Asita, Devala, and Vyasa, describe You thus. And now You Yourself are also telling me the same. ॥ ১৩ ॥
সর্বমেতদৃতং মন্যে যন্মাং বদসি কেশব।
ন হি তে ভগবন্ব্যক্তিং বিদুর্দেবা ন দানবাঃ ॥ ১৪ ॥
অর্থ:
হে কেশব! আপনি আমাকে যা বলেন, আমি সমস্তই সত্য বলে মানি। হে ভগবান! দেবতারা বা দানবেরাও আপনার প্রকাশ (স্বরূপ) জানেন না॥ ১৪ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Keshava! I accept as truth all that You tell me. O Lord! Neither the gods nor the demons know Your manifestation (true nature). ॥ ১৪ ॥
স্বয়মেবাত্মনাত্মানং বেত্থ ত্বং পুরুষোত্তম।
ভূতভাবন ভূতেশ দেবদেব জগত্পতে ॥ ১৫ ॥
অর্থ:
হে পুরুষোত্তম! আপনি স্বয়ং নিজেকে নিজের দ্বারাই জানেন। হে ভূতভাবন! হে ভূতেশ! হে দেবদেব! হে জগত্পতে! ॥ ১৫ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Supreme Being! You alone know Yourself by Your own self. O Creator of beings! O Lord of beings! O God of gods! O Lord of the universe! ॥ १५ ॥
বক্তুমর্হস্যশেষেন দিব্যা হ্যাত্মবিভূতয়ঃ।
যাভির্বিভূতিভির্লোকানিমাংস্ত্বং ব্যাপ্য তিষ্ঠসি ॥ ১৬ ॥
অর্থ:
আপনার দিব্য আত্ম-বিভূতিসমূহের সম্পূর্ণ বর্ণনা বলা আপনার উচিত। যেসব বিভূতি দ্বারা আপনি এই সমস্ত লোককে ব্যাপ্ত করে অবস্থান করছেন॥ ১৬ ॥
English Meaning (from Bengali context):
You should speak in detail about Your divine self-manifestations. By which manifestations You pervade and abide in all these worlds. ॥ १६ ॥
কথং বিদ্যামহং যোগিস্ত্বাং সদা পরিচিন্তয়ন্।
কেষুেষু চ ভাবেষু চিন্ত্যোঽসি ভগবন্ময়া ॥ ১৭ ॥
অর্থ:
হে যোগিন! আমি সদা আপনার চিন্তা করতে করতে আপনাকে কিরূপে জানব? হে ভগবান! কোন কোন ভাবে আপনি আমার দ্বারা চিন্তনীয়?॥ ১৭ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Supreme Mystic! How should I constantly think of You to know You? O Lord, in what forms or aspects are You to be meditated upon by me? ॥ १७ ॥
বিস্তরেণাত্মনো যোগং বিভূতিং চ জনার্দন।
ভূয়ঃ কথয় তৃপ্তির্হি শৃণ্বতো নাস্তি মেঽমৃতম্ ॥ ১৮ ॥
অর্থ:
হে জনার্দন! আপনার যোগ ও বিভূতির বিস্তারিত বর্ণনা পুনরায় করুন। কারণ আপনার অমৃতময় বাক্য শুনতে শুনতে আমার তৃপ্তি হয় না॥ ১৮ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Janardana! Please describe again in detail Your divine powers and glories. For I am never satiated by hearing Your nectar-like words. ॥ १८ ॥
দনুগ্রহায় পরমং গুহ্যমধ্যাত্মসংজ্ঞিতম্।
যত্ত্বয়োক্তং বচস্তেন মোহোঽয়ং বিগতো মম ॥ ১ ॥
অর্থ:
আমার প্রতি অনুগ্রহ করে আপনি যে পরম গোপন অধ্যাত্ম-নামক বাক্য বলেছেন, তাতে আমার এই মোহ দূর হয়েছে॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Out of compassion for me, You have spoken those supremely confidential words concerning the Self. By that, this delusion of mine has been dispelled. ॥ १ ॥
ভবাপ্যয়ৌ হি ভূতানাং শ্রুতৌ বিস্তরশো ময়া।
ত্বত্তঃ কমলপত্রাক্ষ মাহাত্ম্যমপি চাব্যয়ম্ ॥ ২ ॥
অর্থ:
হে কমলপত্রাক্ষ! প্রাণীদের উৎপত্তি ও প্রলয়ের বিস্তৃত বর্ণনা আমি আপনার থেকে শুনেছি। এবং আপনার অব্যয় মহিমাও॥ ২ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Lotus-eyed One! I have heard from You in detail about the origin and dissolution of beings. And also about Your imperishable greatness. ॥ २ ॥
এবমেতদ্যথাত্থ ত্বমাত্মানং পরমেশ্বর।
দ্রষ্টুমিচ্ছামি তে রূপমৈশ্বরং পুরুষোত্তম ॥ ৩ ॥
অর্থ:
হে পরমেশ্বর! আপনি যেরূপ নিজেকে বলছেন, ঠিক সেরূপই। হে পুরুষোত্তম! আমি আপনার ঐশ্বরিক রূপ দেখতে ইচ্ছা করি॥ ৩ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Supreme Lord! You are exactly as You have described Yourself. O Supreme Person! I wish to see Your divine form. ॥ ३ ॥
মন্যসে যদি তচ্ছক্যং ময়া দ্রষ্টুমিতি প্রভো।
যোগেশ্বর ততো মে ত্বং দর্শয়াত্মানমব্যয়ম্ ॥ ৪ ॥
অর্থ:
হে প্রভু! যদি আপনি মনে করেন যে আমি আপনার সেই রূপ দেখতে সক্ষম, তবে হে যোগেশ্বর! আপনি আমাকে আপনার অব্যয় স্বরূপ প্রদর্শন করুন॥ ৪ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Lord! If You think that I am capable of seeing that form, then, O Lord of Yogis, please reveal to me Your imperishable Self. ॥ ४ ॥
পশ্যামি দেবাংস্তব দেব দেহে সর্বাংস্তথা ভূতবিশেষসংঘান্।
ব্রহ্মাণমীশং কমলাসনস্থমৃষীংশ্চ সর্বানুরগাংশ্চ দিব্যান্ ॥ ১৫ ॥
অর্থ:
হে দেব! আপনার দেহে আমি সমস্ত দেবতা, বিভিন্ন প্রকার প্রাণীর সমূহ, কমলাসনে উপবিষ্ট ব্রহ্মা, ঈশ্বর, সমস্ত ঋষি ও দিব্য সর্পগণকে দেখছি॥ ১৫ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O God! I see all the gods, various hosts of beings, Brahma seated on the lotus, Shiva, all the sages and divine serpents within Your body. ॥ १५ ॥
অনেকবাহূদরবক্ত্রনেত্রং পশ্যামি ত্বাং সর্বতোঽনন্তরূপম্।
নান্তং ন মধ্যং ন পুনস্তবাদিং পশ্যামি বিশ্বেশ্বর বিশ্বরূপ ॥ ১৬ ॥
অর্থ:
হে বিশ্বেশ্বর! হে বিশ্বরূপ! আমি আপনাকে অগণিত বাহু, উদর, মুখ ও নয়নবিশিষ্ট, সর্বত্র অনন্তরূপে দেখছি। আপনার কোনও অন্ত, মধ্য বা আবার আদিও দেখতে পাচ্ছি না॥ ১৬ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Lord of the universe! O Cosmic Form! I see You with countless arms, bellies, mouths, and eyes, infinite in form on all sides. I see no end, middle, or beginning in You. ॥ १६ ॥
কিরীটিনং গদিনং চক্রিণং চ তেজোরাশিং সর্বতো দীপ্তিমন্তম্।
পশ্যামি ত্বাং দুর্নিরীক্ষ্যং সমন্তাদ্দীপ্তানলার্কদ্যুতিমপ্রমেয়ম্ ॥ ১৭ ॥
অর্থ:
আমি আপনাকে মুকুটধারী, গদাধারী, চক্রধারী, তেজোরাশি, সর্বত্র দীপ্তিমান, চারিদিকে দর্শনে অক্ষম, প্রজ্জ্বলিত অগ্নি ও সূর্যের কান্তিসম্পন্ন ও অপরিমেয় রূপে দেখছি॥ ১৭ ॥
English Meaning (from Bengali context):
I see You adorned with a crown, holding a mace and a discus, a mass of splendor, radiant on all sides, difficult to behold from every direction, shining with the brilliance of blazing fire and the sun, and immeasurable. ॥ १७ ॥
ত্বমক্ষরং পরমং বেদিতব্যং ত্বমস্য বিশ্বস্য পরং নিধানম্।
ত্বমব্যয়ঃ শাশ্বতধর্মগোপ্তা সনাতনস্ত্বং পুরুষো মতো মে ॥ ১৮ ॥
অর্থ:
আপনি পরম জ্ঞেয় অক্ষর (অবিনশ্বর), এই বিশ্বের পরম আশ্রয়, অব্যয়, শাশ্বত ধর্মের রক্ষক ও সনাতন পুরুষ – আমার এরূপ মত॥ ১৮ ॥
English Meaning (from Bengali context):
You are the supreme imperishable reality to be known, the ultimate foundation of this universe, the inexhaustible, the protector of eternal dharma, and the eternal Supreme Being – such is my conviction. ॥ १८ ॥
অনাদিমধ্যান্তমনন্তবীর্যমনন্তবাহুং শশিসূর্যনেত্রম্।
পশ্যামি ত্বাং দীপ্তহুতাশবক্ত্রং স্বতেজসা বিশ্বমিদং তপন্তম্ ॥ ১৯ ॥
অর্থ:
আমি আপনাকে আদি, মধ্য ও অন্তহীন, অসীম পরাক্রমশালী, অসীম বাহুবিশিষ্ট, চন্দ্র-সূর্যরূপ নয়নযুক্ত, দীপ্ত অগ্নিসদৃশ মুখমণ্ডলবিশিষ্ট এবং স্বীয় তেজে এই সমগ্র বিশ্বকে দগ্ধ করছেন এমন দেখছি॥ ১৯ ॥
English Meaning (from Bengali context):
I see You as beginningless, middleless, and endless, of infinite prowess, with countless arms, with the sun and moon as eyes, with a face like blazing fire, burning this entire universe with Your radiance. ॥ १९ ॥
দ্যাবাপৃথিব্যোরিদমন্তরং হি ব্যাপ্তং ত্বয়ৈকেন দিশশ্চ সর্বাঃ।
দৃষ্ট্বাদ্ভুতং রূপমুগ্রং তবেদং লোকত্রয়ং প্রব্যথিতং মহাত্মন্ ॥ ২০ ॥
অর্থ:
হে মহাত্মন! স্বর্গ ও পৃথিবীর মধ্যবর্তী এই সমস্ত স্থান এবং সর্ব দিক একমাত্র আপনার দ্বারা ব্যাপ্ত। আপনার এই অদ্ভুত ও উগ্র রূপ দর্শনে তিন লোক কম্পিত॥ ২০ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Great Soul! The space between heaven and earth and all directions are pervaded by You alone. Seeing this wondrous and terrible form of Yours, the three worlds are trembling. ॥ २० ॥
অমী হি ত্বাং সুরসংঘা বিশন্তি কেচিদ্ভীতাঃ প্রাঞ্জলয়ো গৃণন্তি।
স্বস্তীত্যুক্ত্বা মহর্ষিসিদ্ধসংঘাঃ স্তুবন্তি ত্বাং স্তুতিভিঃ পুষ্কলাভিঃ ॥ ২১ ॥
অর্থ:
এই দেবসমূহ আপনার মধ্যে প্রবেশ করছেন, কেউ কেউ ভীত হয়ে অঞ্জলিবদ্ধ করে স্তব করছেন। 'স্বস্তি' বলে মহর্ষি ও সিদ্ধগণের দল পুষ্কল স্তুতিদ্বারা আপনাকে স্তুতি করছেন॥ ২১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
These hosts of gods are entering into You. Some, terrified, are praying with folded hands. Groups of great sages and perfected beings, saying "May there be peace," are praising You with abundant hymns. ॥ २१ ॥
রুদ্রাদিত্যা বসবো যে চ সাধ্যা বিশ্বেঽশ্বিনৌ মরুতশ্চোষ্মপাশ্চ।
গন্ধর্বযক্ষাসুরসিদ্ধসংঘা বীক্ষন্তে ত্বাং বিস্মিতাশ্চৈব সর্বে ॥ ২২ ॥
অর্থ:
রুদ্র, আদিত্য, বসু, সাধ্য, বিশ্বেদেব, অশ্বিনীকুমারদ্বয়, মরুৎগণ, ঊষ্মপ (পিতৃগণ), গন্ধর্ব, যক্ষ, অসুর ও সিদ্ধগণের দল – সকলেই আপনাকে দেখে বিস্মিত হচ্ছেন॥ ২২ ॥
English Meaning (from Bengali context):
The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvadevas, Ashvini Kumaras, Maruts, Ushmapas (ancestors), Gandharvas, Yakshas, Asuras, and Siddhas – all are looking at You in astonishment. ॥ २२ ॥
রূপং মহত্তে বহুবক্ত্রনেত্রং মহাবাহো বহুবাহূদরপাদম্।
বহুদংষ্ট্রাকরালং দৃষ্ট্বা লোকাঃ প্রব্যথিতাস্তথাহম্ ॥ ২৩ ॥
অর্থ:
হে মহাবাহো! আপনার বহুমুখ-নয়ন, বহুবাহু-উদর-পদ ও বহুদন্তযুক্ত ভয়ঙ্কর সেই বিশাল রূপ দর্শনে লোকসমূহ কম্পিত এবং আমিও তেমন॥ ২৩ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Mighty-armed One! Seeing Your great form with many mouths, eyes, many arms, thighs, feet, and many terrible teeth, the worlds are terrified, and so am I. ॥ २३ ॥
নভঃস্পৃশং দীপ্তমনেকবর্ণং ব্যাত্তাননং দীপ্তবিশালনেত্রম্।
দৃষ্ট্বা হি ত্বাং প্রব্যথিতান্তরাত্মা ধৃতিং ন বিন্দামি শমং চ বিষ্ণো ॥ ২৪ ॥
অর্থ:
হে বিষ্ণু! আকাশস্পর্শী, দীপ্তিমান, বহুবর্ণযুক্ত, বিস্ফারিত মুখ ও দীপ্ত বিশাল নয়নবিশিষ্ট আপনাকে দর্শনে আমার অন্তরাত্মা কম্পিত এবং আমি ধৈর্য ও শান্তি পাচ্ছি না॥ ২৪ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Vishnu! Seeing You touching the sky, shining with many colors, with gaping mouths and glowing vast eyes, my inner self is trembling, and I find neither steadiness nor peace. ॥ २४ ॥
দংষ্ট্রাকরালানি চ তে মুখানি দৃষ্টৈব কালানলসন্নিভানি।
দিশো ন জানে ন লভে চ শর্ম প্রসীদ দেবেশ জগন্নিবাস ॥ ২৫ ॥
অর্থ:
হে দেবেশ! হে জগন্নিবাস! কালাগ্নির ন্যায় ভয়ঙ্কর দংষ্ট্রাযুক্ত আপনার মুখগুলি দেখে আমি দিকজ্ঞান হারিয়েছি ও শান্তি পাচ্ছি না। দয়া করুন॥ ২৫ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Lord of lords! O Abode of the universe! Seeing Your terrible mouths with fearsome teeth, resembling the fire of cosmic dissolution, I have lost my sense of direction and find no peace. Be gracious. ॥ २५ ॥
অমী চ ত্বাং ধৃতরাষ্ট্রস্য পুত্রাঃ সর্বে সহৈবাবনিপালসংঘৈঃ।
ভীষ্মো দ্রোণঃ সূতপুত্রস্তথাসৌ সহাস্মদীয়ৈরপি যোধমুখ্যৈঃ ॥ ২৬ ॥
অর্থ:
ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রেরা সকলেই অন্যান্য রাজসমূহের সঙ্গে, ভীষ্ম, দ্রোণ ও সেই সূতপুত্র (কর্ণ) এবং আমাদের প্রধান যোদ্ধারাও আপনার মধ্যে প্রবেশ করছেন॥ ২৬ ॥
English Meaning (from Bengali context):
All the sons of Dhritarashtra along with the hosts of kings, Bhishma, Drona, and that son of a charioteer (Karna), along with our own chief warriors, are entering into You. ॥ २६ ॥
বক্ত্রাণি তে ত্বরমাণা বিশন্তি দংষ্ট্রাকরালানি ভয়ানকানি।
কেচিদ্বিলগ্না দশনান্তরেষু সংদৃশ্যন্তে চূর্ণিতৈরুত্তমাঙ্গৈঃ ॥ ২৭ ॥
অর্থ:
তারা দ্রুতবেগে আপনার দংষ্ট্রাময় ভয়ঙ্কর মুখসমূহে প্রবেশ করছে। কেউ কেউ দন্তের মধ্যে আটকে থাকা এবং চূর্ণিত মস্তকবিশিষ্ট দেখা যাচ্ছে॥ ২৭ ॥
English Meaning (from Bengali context):
They are hurriedly entering Your fearsome mouths with terrible teeth. Some are seen caught between the teeth, with their heads crushed. ॥ २७ ॥
যথা নদীনাং বহবোঽম্বুবেগাঃ সমুদ্রমেবাভিমুখা দ্রবন্তি।
তথা তবামী নরলোকবীরা বিশন্তি বক্ত্রাণ্যভিবিজ্বলন্তি ॥ ২৮ ॥
অর্থ:
যেমন বহু নদীর জলস্রোতসমূহ সমুদ্রের অভিমুখে ধাবিত হয়, তেমনি এই নরলোকের বীরগণ আপনার জ্বলন্ত মুখসমূহে প্রবেশ করছেন॥ ২৮ ॥
English Meaning (from Bengali context):
As many torrents of rivers flow toward the ocean, so these heroes of the human world are entering into Your blazing mouths. ॥ २८ ॥
যথা প্রদীপ্তং জ্বলনং পতঙ্গা বিশন্তি নাশায় সমৃদ্ধবেগাঃ।
তথৈব নাশায় বিশন্তি লোকাস্তবাপি বক্ত্রাণি সমৃদ্ধবেগাঃ ॥ ২৯ ॥
অর্থ:
যেমন পতঙ্গেরা প্রচণ্ড বেগে প্রজ্বলিত অগ্নির মধ্যে ধ্বংসের জন্য প্রবেশ করে, তেমনই এই লোকেরাও সমান বেগে ধ্বংসের জন্য আপনার মুখসমূহে প্রবেশ করছে॥ ২৯ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Just as moths swiftly enter a blazing fire for destruction, so do these people enter Your mouths with great speed for their destruction. ॥ २९ ॥
লেলিহ্যসে গ্রসমানঃ সমন্তাল্লোকান্সমগ্রান্বদনৈর্জ্বলদ্ভিঃ।
তেজোভিরাপূর্য জগত্সমগ্রং ভাসস্তবোগ্রাঃ প্রতপন্তি বিষ্ণো ॥ ৩০ ॥
অর্থ:
হে বিষ্ণু! আপনি আপনার জ্বলন্ত মুখসমূহ দ্বারা সর্বদিকের সমস্ত লোককে গ্রাস করতে করতে লেহন করছেন। আপনার উগ্র জ্যোতি সমগ্র জগৎ পূর্ণ করে আপনার ভীষণ কিরণসমূহ তাপ দিচ্ছে॥ ৩০ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Vishnu! You are licking and devouring all the worlds from all sides with Your flaming mouths. Your fierce radiance fills the entire universe, and Your terrible rays are scorching it. ॥ ३० ॥
আখ্যাহি মে কো ভবানুগ্ররূপো নমোঽস্তু তে দেববর প্রসীদ।
বিজ্ঞাতুমিচ্ছামি ভবন্তমাদ্যং ন হি প্রজানামি তব প্রবৃত্তিম্ ॥ ৩১ ॥
অর্থ:
আমাকে বলুন, উগ্ররূপী আপনি কে? হে দেবশ্রেষ্ঠ! আপনাকে নমস্কার। অনুগ্রহ করুন। আমি আপনাকে আদি রূপে জানতে ইচ্ছা করি, কারণ আমি আপনার কার্যকলাপ বুঝতে পারছি না॥ ३১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Tell me, who are You in this fearsome form? O Supreme Deity, obeisance to You. Please be gracious. I wish to know You as the Primal Being, for I do not understand Your purpose. ॥ ३१ ॥
স্থানে হৃষীকেশ তব প্রকীর্ত্যা জগত্প্রহৃষ্যত্যমুরাজ্যতে চ।
রক্ষাংসি ভীতানি দিশো দ্রবন্তি সর্বে নমস্যন্তি চ সিদ্ধসংঘাঃ ॥ ৩৬ ॥
অর্থ:
হে হৃষীকেশ! আপনার যশোবার্তা যথার্থ। আপনার কীর্তিতে জগৎ আনন্দিত হয় ও অনুগমন করে, রাক্ষসেরা ভীত হয়ে দিকেভাগে পালায় এবং সিদ্ধসমূহ সকলেই প্রণাম করে॥ ৩৬ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Hrishikesha, rightly are You praised. By Your glory the world rejoices and follows; the demons flee in fear to all directions, and all the hosts of perfected beings bow down to You. ॥ ३६ ॥
কস্মাচ্চ তে ন নমেরন্মহাত্মন্ গরীয়সে ব্রহ্মণোঽপ্যাদিকর্ত্রে।
অনন্ত দেবেশ জগন্নিবাস ত্বমক্ষরং সদসত্তত্পরং যৎ ॥ ৩৭ ॥
অর্থ:
হে মহাত্মন্! হে অনন্ত! হে দেবেশ! হে জগন্নিবাস! আপনি ব্রহ্মার চেয়েও শ্রেষ্ঠ ও আদি স্রষ্টা, তবে কে আপনাকে নমস্কার করবে না? আপনি অক্ষর (অব্যয়), সৎ-অসৎ এর অতীত ও পরম॥ ৩৭ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Great Soul! O Infinite! O Lord of lords! O Abode of the universe! You are greater than Brahma and the primal creator. Who would not bow to You? You are the imperishable, beyond existence and non-existence, and the Supreme. ॥ ३৭ ॥
ত্বমাদিদেবঃ পুরুষঃ পুরাণস্ত্বমস্য বিশ্বস্য পরং নিধানম্।
বেত্তাসি বেদ্যং চ পরং চ ধাম ত্বয়া ততং বিশ্বমনন্তরূপ ॥ ৩৮ ॥
অর্থ:
আপনি আদিদেব, পুরাণপুরুষ (সনাতন পুরুষ), এই বিশ্বের পরম আশ্রয়, জ্ঞাতা ও জ্ঞেয় এবং পরম ধাম। হে অনন্তরূপ! এই সমগ্র বিশ্ব আপনার দ্বারাই ব্যাপ্ত॥ ৩৮ ॥
English Meaning (from Bengali context):
You are the primal God, the ancient Supreme Being, the ultimate foundation of this universe, the knower and the object of knowledge, and the supreme abode. O infinite-formed One! This entire universe is pervaded by You. ॥ ३८ ॥
বাযুর্যমোঽগ্নির্বরুণঃ শশাঙ্কঃ প্রজাপতিস্ত্বং প্রপিতামহশ্চ।
নমো নমস্তেঽস্তু সহস্রকৃত্বঃ পুনশ্চ ভূয়োঽপি নমো নমস্তে ॥ ৩৯ ॥
অর্থ:
আপনি বায়ু, যম, অগ্নি, বরুণ, চন্দ্র, প্রজাপতি ও প্রপিতামহ (ব্রহ্মা)। আপনাকে সহস্রবার নমস্কার, এবং আবারও বারবার নমস্কার॥ ৩৯ ॥
English Meaning (from Bengali context):
You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the Moon, Prajapati, and the great-grandfather Brahma. Salutations to You a thousand times, and again and again salutations to You. ॥ ३९ ॥
নমঃ পুরস্তাদথ পৃষ্ঠতস্তে নমোঽস্তু তে সর্বত এব সর্ব।
অনন্তবীর্যমিতবিক্রমস্ত্বং সর্বং সমাপ্নোষি ততোঽসি সর্বঃ ॥ ৪০ ॥
অর্থ:
আপনাকে সামনে থেকে, পিছন থেকে ও সর্বতোভাবে নমস্কার। হে সর্ব! আপনি অনন্ত শক্তি ও অপরিমেয় বিক্রমবিশিষ্ট, সমস্তই অধিকার করেন, তাই আপনি সর্ব॥ ৪০ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Salutations to You from the front, from behind, and from all sides, O All! You are of infinite prowess and immeasurable valor. You pervade everything, therefore You are everything. ॥ ४० ॥
সখেতি মত্বা প্রসভং যদুক্তং হে কৃষ্ণ হে যাদব হে সখেতি।
অজানতা মহিমানং তবেদং ময়া প্রমাদাত্প্রণয়েন বাপি ॥ ৪১ ॥
অর্থ:
বন্ধু ভেবে, অজ্ঞানতাবশতঃ, প্রমাদে কিংবা স্নেহে যা কিছু বলেছি – 'হে কৃষ্ণ!', 'হে যাদব!', 'হে সখা!' – আপনার এই মহিমা না জেনে॥ ৪১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Whatever I have said presumptuously, thinking of You as a friend – “O Krishna”, “O Yadava”, “O friend” – not knowing this greatness of Yours, whether out of negligence or affection. ॥ ४१ ॥
যচ্চাবহাসার্থমসত্কৃতোঽসি বিহারশয্যাসনভোজনেষু।
একোঽথবাপ্যচ্যুত তত্সমক্ষং তত্ক্ষাময়ে ত্বামহমপ্রমেয়ম্ ॥ ৪২ ॥
অর্থ:
হে অচ্যুত! ক্রীড়া, শয্যা, আসন ও ভোজনে, একাকী বা অন্যের সমক্ষে, হাস্য করার জন্য আপনার যে অসম্মান করেছি, হে অপরিমেয়! আমি তার জন্য আপনাকে ক্ষমা প্রার্থনা করছি॥ ৪২ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Achyuta! Whatever disrespect I have shown You for the sake of jest, in play, on the bed, seat, or while eating, whether alone or in front of others – for that, O immeasurable One, I seek Your forgiveness. ॥ ४२ ॥
পিতাসি লোকস্য চরাচরস্য ত্বমস্য পূজ্যশ্চ গুরুর্গরীয়ান্।
ন ত্বত্সমোঽস্ত্যভ্যধিকঃ কুতোঽন্যো লোকত্রয়েঽপ্যপ্রতিমপ্রভাব ॥ ৪৩ ॥
অর্থ:
আপনি এই চরাচর জগতের পিতা, পূজনীয় এবং সকল গুরুদের চেয়েও শ্রেষ্ঠ। হে অপ্রতিম প্রভাবশালী! তিন লোকেও আপনার সমান বা অধিক কেউ নেই, তবে অন্য কেউ কোথায়?॥ ৪৩ ॥
English Meaning (from Bengali context):
You are the father of this world of moving and non-moving beings, worthy of worship, and the greatest of all gurus. O Lord of incomparable glory! There is none equal to You, what to speak of anyone greater, in all the three worlds. ॥ ४३ ॥
তস্মাত্প্রণম্য প্রণিধায় কায়ং প্রসাদয়ে ত্বামহমীশমীড্যম্।
পিতেব পুত্রস্য সখেব সখ্যুঃ প্রিয়ঃ প্রিয়াযার্হসি দেব সোঢুম্ ॥ ৪৪ ॥
অর্থ:
সেজন্য প্রণাম করে, শরীর নত করে হে ঈশ! হে পূজ্য! আমি আপনাকে প্রসন্ন করতে চাই। হে দেব! যেমন পিতা পুত্রের, মিত্র মিত্রের, প্রিয় প্রিয়ের দোষ সহ্য করেন, তেমনি আপনি আমার দোষ সহ্য করতে যোগ্য॥ ৪৪ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Therefore, bowing down and prostrating my body, I seek to please You, the adorable Lord. O God, You are worthy of tolerance as a father tolerates his son, a friend tolerates his friend, and a beloved tolerates the beloved. ॥ ४४ ॥
অদৃষ্টপূর্বং হৃষিতোঽস্মি দৃষ্ট্বা ভয়েন চ প্রব্যথিতং মনো মে।
তদেব মে দর্শয় দেব রূপং প্রসীদ দেবেশ জগন্নিবাস ॥ ৪৫ ॥
অর্থ:
পূর্বে অদৃষ্ট এই রূপ দেখে আমি আনন্দিত হয়েছি, কিন্তু ভয়ে আমার মনও কম্পিত। হে দেব! আমাকে সেই (প্রিয়) রূপ দেখান। হে দেবেশ! হে জগন্নিবাস! অনুগ্রহ করুন॥ ৪৫ ॥
English Meaning (from Bengali context):
Having seen this previously unseen form, I am delighted, but my mind is also agitated with fear. O God, show me that (gentle) form again. O Lord of lords, O Abode of the universe, be gracious. ॥ ४५ ॥
কিরীটিনং গদিনং চক্রহস্তমিচ্ছামি ত্বাং দ্রষ্টুমহং তথৈব।
তেনৈব রূপেণ চতুর্ভুজেন সহস্রবাহো ভব বিশ্বমূর্তে ॥ ৪৬ ॥
অর্থ:
হে সহস্রবাহো! হে বিশ্বমূর্তে! আমি আপনাকে ঠিক সেভাবেই মুকুটধারী, গদাধারী ও চক্রহস্ত, চতুর্ভুজ রূপে দেখতে ইচ্ছা করি॥ ৪৬ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Thousand-armed One! O Universal Form! I wish to see You again as before, crowned, holding the mace and discus, with Your four-armed form. ॥ ४६ ॥
দৃষ্ট্বেদং মানুষং রূপং তব সৌম্যং জনার্দন।
ইদানীমস্মি সংবৃত্তঃ সচেতাঃ প্রকৃতিং গতঃ ॥ ৫১ ॥
অর্থ:
হে জনার্দন! আপনার এই সৌম্য মানবরূপ দর্শনে এখন আমি সংযত হয়েছি এবং স্বাভাবিক অবস্থা প্রাপ্ত হয়েছি॥ ৫१ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Janardana! Seeing this gentle human form of Yours, I am now composed and have returned to my normal state of consciousness. ॥ ५१ ॥
এবং সততযুক্তা যে ভক্তাস্ত্বাং পর্য্যুপাসতে।
যে চাপ্যক্ষরমব্যয়ং তেষাং কে যোগবিত্তমাঃ ॥ ১ ॥
অর্থ:
হে ভগবন্! যারা ভক্ত এইভাবে সতত যুক্ত হয়ে আপনার উপাসনা করে এবং যারা অব্যয় অব্যক্ত (পরব্রহ্ম) এর উপাসনা করে, তাদের মধ্যে কে শ্রেষ্ঠ যোগী?॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Lord! Among those devotees who constantly worship You with single-minded devotion, and those who worship the imperishable, unmanifest Absolute, which of them are the greatest knowers of yoga? ॥ १ ॥
প্রকৃতিং পুরুষং চৈব ক্ষেত্রং ক্ষেত্রজ্ঞমেব চ।
এতদ্বেদিতুমিচ্ছামি জ্ঞানং জ্ঞেয়ং চ কেশব ॥ ১ ॥
অর্থ:
হে কেশব! আমি প্রকৃতি ও পুরুষ, ক্ষেত্র ও ক্ষেত্রজ্ঞ এবং জ্ঞান ও জ্ঞেয় জানতে ইচ্ছা করি॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Keshava! I wish to know about Prakriti (material nature) and Purusha (the conscious being), the Field and the Knower of the Field, as well as Knowledge and the Object of Knowledge. ॥ १ ॥
কৈর্লিঙ্গৈস্ত্রীন্গুণানেতানতীতো ভবতি প্রভো।
কিমাচারঃ কথং চৈতাংস্ত্রীন্গুণানতিবর্ততে ॥ ২১ ॥
অর্থ:
হে প্রভু! কোন কোন লক্ষণে এই তিন গুণ অতিক্রান্ত ব্যক্তি হন? তাঁর আচার কেমন এবং কীভাবে তিনি এই তিন গুণ অতিক্রম করেন? ॥ ২১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Lord! By what signs is one recognized as having transcended these three modes? What is their conduct, and how do they transcend these three modes? ॥ २१ ॥
যে শাস্ত্রবিধিমুৎসৃজ্য যজন্তে শ্রদ্ধযান্বিতাঃ।
তেষাং নিষ্ঠা তু কা কৃষ্ণ সত্ত্বমাহো রজস্তমঃ ॥ ১ ॥
অর্থ:
হে কৃষ্ণ! যারা শাস্ত্রীয় বিধি ত্যাগ করে শ্রদ্ধাসহকারে যজন করে, তাদের নিষ্ঠা কী — সত্ত্ব, রজ, না তম? ॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Krishna! What is the position of those who perform sacrifices abandoning scriptural injunctions, yet with faith? Is it in the mode of goodness, passion, or ignorance? ॥ १ ॥
সংন্যাসস্য মহাবাহো তত্ত্বমিচ্ছামি বেদিতুম্।
ত্যাগস্য চ হৃষীকেশ পৃথক্কেশিনিষূদন ॥ ১ ॥
অর্থ:
হে মহাবাহো! হে হৃষীকেশ! হে কেশিনিষূদন! আমি সংন্যাসের ও ত্যাগের তত্ত্ব পৃথকভাবে জানতে ইচ্ছা করি॥ ১ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Mighty-armed! O Hrishikesha! O Slayer of Keshi! I wish to know the truth about Sannyasa (renunciation) and Tyaga (sacrifice/abandonment) separately. ॥ १ ॥
নষ্টো মোহঃ স্মৃতির্লব্ধা ত্বত্প্রসাদান্ময়াচ্যুত।
স্থিতোঽস্মি গতসন্দেহঃ করিষ্যে বচনং তব ॥ ৭৩ ॥
অর্থ:
হে অচ্যুত! আপনার কৃপায় আমার মোহ নষ্ট হয়েছে এবং স্মৃতি লাভ হয়েছে। আমি সন্দেহমুক্ত হয়ে স্থির হয়েছি। এখন আমি আপনার বাক্য পালন করব॥ ৭৩ ॥
English Meaning (from Bengali context):
O Achyuta! By Your grace, my delusion is destroyed, and I have gained wisdom. I am now free from doubt and steadfast. I shall act according to Your word. ॥ ७३ ॥
No comments:
Post a Comment