Adhyay 17, Concluding Mantra - Srimad Bhagavad Gita | Shraddhatraya Vibhaga Yoga | Om Tat Sat Invocation

Chapter 17 • Concluding Mantra

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

1 लिप्यन्तरण

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

ॐ तत्-सद्-इति श्री-मद्-भ-ग-वद्-गी-ता-सू-उ-प-नि-षत्-सु ब्रह्म-वि-द्या-यां यो-ग-शास्-त्रे
श्री-कृष्ण-अर्जुन-सं-वा-दे श्रद्-धा-त्र-य-वि-भा-ग-यो-गः नाम स-प्त-द-शोऽ-ध्या-यः ॥ १७ ॥
(सप्तदशः + अध्यायः = सप्तदशोऽध्यायः → संधि: विसर्ग और स्वर के मेल से 'ओ'।)

3 संधि विच्छेद एवं शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिन्दी अर्थ
ॐ तत्सदिति	ॐ, तत्, सत् – ये तीन पवित्र नाम (परम सत्य के)।
श्रीमद्भगवद्गीता	श्री सम्पन्न, मंगलमय भगवान का गीत।
उपनिषत्सु	उपनिषदों (रहस्यमय ज्ञान के ग्रंथों) के बीच।
ब्रह्मविद्यायाम्	ब्रह्म के विज्ञान में।
योगशास्त्रे	योग के शास्त्र में।
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे	श्रीकृष्ण और अर्जुन के संवाद के रूप में।
श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम	'श्रद्धा के तीन प्रकार के विभाग का योग' नामक।
सप्तदशोऽध्यायः	सत्रहवाँ अध्याय।
॥ १७ ॥	(संख्या १७)।

4 पंक्तिवार अर्थ

(पंक्ति १) ॐ तत्सत्। श्रीमद्भगवद्गीता (जो) उपनिषदों में, ब्रह्मविद्या में और योगशास्त्र में (स्थित है)।

(पंक्ति २) (जो) श्रीकृष्ण और अर्जुन के संवाद के रूप में, 'श्रद्धात्रयविभागयोग' नामक सत्रहवाँ अध्याय है॥१७॥

5 मंत्र का पूर्ण अर्थ

(पवित्र शब्द ॐ, तत्, सत् के साथ) यह श्रीमद्भगवद्गीता, जो उपनिषदों के अंतर्गत, ब्रह्म के परम ज्ञान का और योग का शास्त्र है, उसमें श्रीकृष्ण और अर्जुन के बीच हुए संवाद रूपी 'श्रद्धा के तीन प्रकार के विभाग-योग' नाम का यह सत्रहवाँ अध्याय संपन्न हुआ॥१७॥

6 गहन आध्यात्मिक आन्तरिक अर्थ

यह समापन मंत्र अध्याय 17 के सार और उसके स्थान को दर्शाता है।

ॐ तत् सत्

→

श्रद्धात्रयविभागयोग

→

उपनिषद ब्रह्मविद्या

→

सत्रहवाँ अध्याय समापन

'श्रद्धात्रयविभागयोग' नाम ही इस अध्याय का केंद्रीय विषय है – श्रद्धा (आस्था) के तीन गुणात्मक प्रकार (सात्त्विक, राजसिक, तामसिक) और उनके आधार पर आहार, यज्ञ, तप तथा दान का विस्तृत विभाजन एवं विश्लेषण।

'ॐ तत्सदिति' का उल्लेख इसलिए है क्योंकि इस अध्याय के अंत में इन तीन दिव्य शब्दों द्वारा ही सभी सात्त्विक कर्मों को समर्पित करने का विधान बताया गया है।

श्रद्धा विभाजन

तीन गुण
आहार यज्ञ तप दान
कर्म फल निर्धारण

गीता स्थान

उपनिषद
ब्रह्मविद्या
योगशास्त्र

कृष्ण अर्जुन संवाद

ज्ञान संप्रेषण
आध्यात्मिक मार्गदर्शन
साधना आधार

सत्रहवाँ अध्याय

श्रद्धा आधारशिला
सात्त्विक जीवन
मोक्ष पथ

गीता को 'उपनिषत्सु', 'ब्रह्मविद्यायाम्' और 'योगशास्त्रे' स्थापित करके इसके त्रिविध महत्त्व को दर्शाया गया है – यह ज्ञान (उपनिषद), विज्ञान (ब्रह्मविद्या) और व्यावहारिक पद्धति (योगशास्त्र) का अद्भुत संगम है।

सत्रहवाँ अध्याय साधक को यह शिक्षा देकर पूरा होता है कि श्रद्धा ही समस्त साधना की आधारशिला है और उसकी गुणवत्ता के अनुसार ही कर्म का फल निर्धारित होता है।

श्रद्धा साधना की कुंजी

ॐ तत् सत् कर्म समर्पण

गीता त्रिविध संगम

अध्याय समापन शिक्षा

১ লিপ্যন্তরণ

ওঁ তত্সদিতি শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসূপনিষত্সু ব্রহ্মবিদ্যায়াং যোগশাস্ত্রে
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে শ্রদ্ধাত্রয়বিভাগযোগো নাম সপ্তদশোঽধ্যায়ঃ ॥ ১৭ ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

ওঁ তত্-সদ্-ইতি শ্রী-মদ্-ভ-গ-বদ্-গী-তা-সূ-উ-প-নি-ষত্-সু ব্রহ্ম-বি-দ্যা-য়াং যো-গ-শাস্-ত্রে
শ্রী-কৃষ্ণ-অর্জুন-সং-বা-দে শ্রদ্-ধা-ত্র-য-বি-ভা-গ-যো-গঃ নাম স-প্ত-দ-শোঽ-ধ্যা-য়ঃ ॥ ১৭ ॥
(সপ্তদশঃ + অধ্যায়ঃ = সপ্তদশোঽধ্যায়ঃ → সন্ধি: বিসর্গ ও স্বর মিলে 'ও'।)

৩ সন্ধি বিচ্ছেদ ও শব্দার্থ

সংস্কৃত শব্দ	বাংলা অর্থ
ওঁ তত্সদিতি	ওঁ, তত্, সত্ – এই তিনটি পবিত্র নাম (পরম সত্যের)।
শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা	শ্রীসমৃদ্ধ, মঙ্গলময় ভগবানের গান।
উপনিষত্সু	উপনিষদগুলির (গূঢ় জ্ঞানের গ্রন্থসমূহ) মধ্যে।
ব্রহ্মবিদ্যায়াম্	ব্রহ্মের বিজ্ঞানে।
যোগশাস্ত্রে	যোগের শাস্ত্রে।
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে	শ্রীকৃষ্ণ ও অর্জুনের সংবাদরূপে।
শ্রদ্ধাত্রয়বিভাগযোগো নাম	'শ্রদ্ধার তিন প্রকারের বিভাগের যোগ' নামক।
সপ্তদশোঽধ্যায়ঃ	সপ্তদশ (সতেরো) অধ্যায়।
॥ ১৭ ॥	(সংখ্যা ১৭)।

৪ পংক্তিবার অর্থ

(পংক্তি ১) ওঁ তত্সৎ। শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা (যা) উপনিষদে, ব্রহ্মবিদ্যায় এবং যোগশাস্ত্রে (স্থিত)।

(পংক্তি ২) (যা) শ্রীকৃষ্ণ ও অর্জুনের সংবাদরূপে, 'শ্রদ্ধাত্রয়বিভাগযোগ' নামক সপ্তদশ অধ্যায় হল॥১৭॥

৫ মন্ত্রের সম্পূর্ণ অর্থ

(পবিত্র শব্দ ওঁ, তত্, সত্ সহ) এই শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা, যা উপনিষদের অন্তর্গত, ব্রহ্মের পরম জ্ঞান এবং যোগের শাস্ত্র, তাতে শ্রীকৃষ্ণ ও অর্জুনের মধ্যেকার সংবাদরূপ 'শ্রদ্ধার তিন প্রকারের বিভাগ-যোগ' নামক এই সপ্তদশ অধ্যায় সমাপ্ত হল॥১৭॥

৬ গভীর আধ্যাত্মিক অন্তর্নিহিত অর্থ

এই সমাপ্তি মন্ত্র অধ্যায় ১৭-এর সার এবং তার স্থান নির্দেশ করে।

ওঁ তত্ সত্

→

শ্রদ্ধাত্রয়বিভাগযোগ

→

উপনিষদ ব্রহ্মবিদ্যা

→

সপ্তদশ অধ্যায় সমাপন

'শ্রদ্ধাত্রয়বিভাগযোগ' নামই এই অধ্যায়ের কেন্দ্রীয় বিষয় – শ্রদ্ধার (আস্থার) তিনটি গুণাত্মক প্রকার (সাত্ত্বিক, রাজসিক, তামসিক) এবং তাদের ভিত্তিতে আহার, যজ্ঞ, তপ ও দানের বিস্তৃত বিভাজন ও বিশ্লেষণ।

'ওঁ তত্সদিতি' এর উল্লেখ এ কারণে যে এই অধ্যায়ের শেষে এই তিনটি দিব্য শব্দ দ্বারাই সমস্ত সাত্ত্বিক কর্মকে সমর্পণ করার বিধান বলা হয়েছে।

শ্রদ্ধা বিভাজন

তিন গুণ
আহার যজ্ঞ তপ দান
কর্ম ফল নির্ধারণ

গীতা স্থান

উপনিষদ
ব্রহ্মবিদ্যা
যোগশাস্ত্র

কৃষ্ণ অর্জুন সংবাদ

জ্ঞান সঞ্চার
আধ্যাত্মিক পথনির্দেশ
সাধনা ভিত্তি

সপ্তদশ অধ্যায়

শ্রদ্ধা ভিত্তিপ্রস্তর
সাত্ত্বিক জীবন
মোক্ষ পথ

গীতাকে 'উপনিষত্সু', 'ব্রহ্মবিদ্যায়াম্' এবং 'যোগশাস্ত্রে' প্রতিষ্ঠিত করে এর ত্রিবিধ গুরুত্ব দেখানো হয়েছে – এটি জ্ঞান (উপনিষদ), বিজ্ঞান (ব্রহ্মবিদ্যা) এবং ব্যবহারিক পদ্ধতির (যোগশাস্ত্র) অদ্ভুত সম্মিলন।

সপ্তদশ অধ্যায় সাধককে এই শিক্ষা দিয়ে শেষ হয় যে শ্রদ্ধাই সমস্ত সাধনার ভিত্তিপ্রস্তর এবং তার গুণমান অনুসারেই কর্মের ফল নির্ধারিত হয়।

শ্রদ্ধা সাধনার চাবিকাঠি

ওঁ তত্ সত্ কর্ম সমর্পণ

গীতা ত্রিবিধ সম্মিলন

অধ্যায় সমাপন শিক্ষা

1 Transliteration

Oṁ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṁ yogaśāstre
śrīkṛṣṇārjunasaṁvāde śraddhātrayavibhāgayogo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ॥ 17 ॥

2 Accurate Pronunciation Breakdown

Om tat-sad-iti shree-mud-bhuh-guh-vud-gee-taa-soo-puh-ni-shut-su bruhm-uh-vid-yaa-yaam yo-guh-shaas-trey.
Shree-krishh-naa-rju-nuh-sum-vaa-dey shrad-dhaa-truh-yuh-vi-bhaa-guh-yo-go naa-maa sup-tuh-dush-oh-dhyaa-yuh.
(Saptadaśaḥ + adhyāyaḥ = saptadaśo'dhyāyaḥ → Sandhi.)

3 Portmanteau / Combined Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
Oṁ tatsaditi	Om, Tat, Sat – These three sacred designations.
Śrīmadbhagavadgītā	The illustrious Bhagavad Gītā.
Upaniṣatsu	Among the Upanishads.
Brahmavidyāyām	In the science of the Absolute.
Yogaśāstre	In the scripture of Yoga.
Śrīkṛṣṇārjunasaṁvāde	In the dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna.
Śraddhātrayavibhāgayogo nāma	Named "The Yoga of the Threefold Division of Faith."
Saptadaśo'dhyāyaḥ	The seventeenth chapter.
॥ 17 ॥	(Number 17).

4 Line-by-Line Meaning

(Line 1) Om, Tat, Sat. In the Śrīmad Bhagavad Gītā, which is among the Upanishads, in the science of the Absolute, and in the scripture of Yoga...

(Line 2) ...in the dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna, (this is) the seventeenth chapter named "The Yoga of the Threefold Division of Faith." ॥17॥

5 Full Mantra Meaning

(With the sacred syllables Om, Tat, Sat) Thus concludes, in the Śrīmad Bhagavad Gītā—which is among the Upanishads, the science of the Absolute, and the scripture of Yoga—in the dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna, the seventeenth chapter named "The Yoga of the Threefold Division of Faith." ॥17॥

6 Deep Spiritual Inner Meaning

This concluding colophon encapsulates the essence and title of Chapter 17.

Om Tat Sat

→

Shraddhatraya Vibhaga Yoga

→

Upanishad Brahmavidya

→

Seventeenth Chapter Conclusion

The name 'Śraddhātraya Vibhāga Yoga' reveals the chapter's core subject: the threefold (Sattvic, Rajasic, Tamasic) division of Śraddhā (faith, conviction, inner disposition) and, based on this fundamental classification, the detailed analysis of Āhāra (food), Yajña (sacrifice), Tapaḥ (austerity), and Dāna (charity).

The invocation 'Om Tat Saditi' is particularly significant as the chapter culminates by prescribing the use of these three divine syllables to consecrate all righteous actions.

Faith Division

Three Gunas
Ahara Yajna Tapa Dana
Determines Karma Fruit

Gita's Position

Upanishads
Brahmavidya
Yogashastra

Krishna Arjuna Dialogue

Knowledge Transmission
Spiritual Guidance
Sadhana Foundation

Seventeenth Chapter

Faith as Bedrock
Sattvic Living
Path to Moksha

By situating the Gītā among the Upaniṣads (the pinnacle of philosophical wisdom), within Brahmavidyā (the supreme science of Reality), and as a Yogaśāstra (a practical manual for spiritual union), the verse reaffirms its unparalleled authority as a synthesis of transcendental knowledge, metaphysical science, and applied discipline.

The seventeenth chapter thus concludes by establishing that the quality of one's faith (Śraddhā) determines the nature and fruit of all one's endeavors, making it the bedrock of spiritual life.

Shraddha: Key to Sadhana

Om Tat Sat: Karma Consecration

Gita: Triad Synthesis

Chapter's Concluding Wisdom