Adhyay 12 Ending Mantra - Srimad Bhagavad Gita | Meaning & Analysis

Chapter 12 • Conclusion

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

1 अनुवादन (पंक्तिवार)

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

2 शुद्ध उच्चारण मार्गदर्शन

ओम् तत्-सत्-इति श्रीमत्-भगवद्-गीतासु-उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायां योग-शास्त्रे
श्रीकृष्ण-अर्जुन-संवादे भक्ति-योगः नाम द्वादशः-अध्यायः ॥ १२ ॥

3 संधि विच्छेद एवं शब्दार्थ

संस्कृत शब्द	हिन्दी अर्थ
ॐ	पूर्णब्रह्म का प्रतीक
तत्सदिति	"वही सत्य है" कहकर
श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु	श्रीमद्भगवद्गीता रूपी उपनिषदों में
ब्रह्मविद्यायां	ब्रह्मविद्या के अन्तर्गत
योगशास्त्रे	योगशास्त्र में
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे	श्रीकृष्ण और अर्जुन के संवाद में
भक्तियोगो	भक्तियोग नामक
नाम	नाम से
द्वादशोऽध्यायः	बारहवाँ अध्याय
॥ १२ ॥	बारहवाँ

4 पंक्तिवार अर्थ

(पहली पंक्ति) ॐ तत्सत्! इस प्रकार श्रीमद्भगवद्गीता रूपी उपनिषद् में, ब्रह्मविद्या तथा योगशास्त्र में,
(दूसरी पंक्ति) श्रीकृष्ण और अर्जुन के संवाद में "भक्तियोग" नामक बारहवाँ अध्याय समाप्त।

5 सम्पूर्ण मन्त्र का सारांश

"ॐ! वही परम सत्य है। इस प्रकार ब्रह्मविद्या और योगशास्त्र रूपी, श्रीमद्भगवद्गीता नामक उपनिषद् में, श्रीकृष्ण और अर्जुन के संवाद में 'भक्तियोग' नामक बारहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।"

6 गहन आध्यात्मिक आन्तरिक अर्थ

• यह समाप्ति मन्त्र गीता की समग्र प्रामाणिकता और उसके त्रिविध सार को दर्शाता है।
• "ॐ तत्सदिति" – यह तीन पवित्र शब्द ब्रह्म (तत्), जीव (सत्) और उनके अद्वैत सम्बन्ध (ॐ) का प्रतीक हैं।
• "गीतासूपनिषत्सु" गीता को वेदों के रहस्यमय ज्ञान (उपनिषद्) का हृदय स्थापित करता है।
• "ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे" दोहरी प्रकृति बताता है: ज्ञान (ब्रह्मविद्या) और क्रिया (योग) का पूर्ण समन्वय।
• "भक्तियोगो नाम" स्पष्ट करता है कि सभी मार्गों का चरम लक्ष्य प्रेमपूर्ण समर्पण है।

১ অনুবাদ (পংক্তিবার)

ॐ তত্সদিতি শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসূপনিষত্সু ব্রহ্মবিদ্যাযাং যোগশাস্ত্রে
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে ভক্তিযোগো নাম দ্বাদশোঽধ্যাযঃ ॥ ১২ ॥

২ সঠিক উচ্চারণ নির্দেশিকা

ওঁ তত্-সত্-ইতি শ্রীমত্-ভগবদ্-গীতাসু-উপনিষত্সু ব্রহ্ম-বিদ্যাযাং যোগ-শাস্ত্রে
শ্রীকৃষ্ণ-অর্জুন-সংবাদে ভক্তি-যোগঃ নাম দ্বাদশঃ-অধ্যাযঃ ॥ ১২ ॥

৩ সন্ধি বিচ্ছেদ ও শব্দার্থ

মূল শব্দ	বাংলা অর্থ
ॐ	পূর্ণব্রহ্মের প্রতীক
তত্সদিতি	"সেইই সত্য" বলে
শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসূপনিষত্সু	শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা রূপী উপনিষদে
ব্রহ্মবিদ্যাযাং	ব্রহ্মবিদ্যার অন্তর্গত
যোগশাস্ত্রে	যোগশাস্ত্রে
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে	শ্রীকৃষ্ণ ও অর্জুনের সংবাদে
ভক্তিযোগো	ভক্তিযোগ নামক
নাম	নামে
দ্বাদশোঽধ্যাযঃ	দ্বাদশ অধ্যায়
॥ ১২ ॥	দ্বাদশতম

৪ পংক্তিবার অর্থ

(প্রথম পংক্তি) ॐ তত্সত্! এইভাবে শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা রূপী উপনিষদে, ব্রহ্মবিদ্যা ও যোগশাস্ত্রে,
(দ্বিতীয় পংক্তি) শ্রীকৃষ্ণ ও অর্জুনের সংবাদে "ভক্তিযোগ" নামক বারোতম অধ্যায় সমাপ্ত।

৫ সম্পূর্ণ মন্ত্রের সারমর্ম

"ॐ! সেইই পরম সত্য। এইভাবে ব্রহ্মবিদ্যা ও যোগশাস্ত্র রূপী, শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা নামক উপনিষদে, শ্রীকৃষ্ণ ও অর্জুনের সংবাদে 'ভক্তিযোগ' নামক দ্বাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হল।"

৬ গভীর আধ্যাত্মিক অন্তর্নিহিত অর্থ

• এই সমাপ্তি মন্ত্র গীতার সামগ্রিক প্রামাণিকতা ও তার ত্রিবিধ সার নির্দেশ করে।
• "ॐ তত্সদিতি" – এই তিন পবিত্র শব্দ ব্রহ্ম (তত্), জীব (সত্) ও তাদের অদ্বৈত সম্বন্ধ (ॐ) এর প্রতীক।
• "গীতাসূপনিষত্সু" গীতাকে বেদের রহস্যময় জ্ঞান (উপনিষদ) এর হৃদয় স্থাপন করে।
• "ব্রহ্মবিদ্যাযাং যোগশাস্ত্রে" দ্বৈত প্রকৃতি নির্দেশ করে: জ্ঞান (ব্রহ্মবিদ্যা) ও ক্রিয়া (যোগ) এর পূর্ণ সমন্বয়।
• "ভক্তিযোগো নাম" স্পষ্ট করে যে সকল পথের চরম লক্ষ্য হল প্রেমময় সমর্পণ।

1 Transliteration (Line by Line)

oṁ tatsad iti śrīmad bhagavad gītāsu upaniṣatsu brahma vidyāyāṁ yoga śāstre
śrī kṛṣṇārjuna saṁvāde bhaktiyogo nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ || 12 ||

2 Accurate Pronunciation Breakdown

om tut-sud ih-tee shree-mud bhuh-guh-vud gee-tā-soo oo-puh-nee-shut-soo bruh-muh vid-yā-yām yo-guh shā-stray
shree kṛsh-ṇār-ju-nuh sum-vā-day bhuk-tee-yo-go nā-muh dvā-duh-sho dh-yā-yuh

3 Word Meanings

Sanskrit Term	English Meaning
oṁ	The primordial sound
tatsad iti	"That is the Truth"
śrīmad bhagavad gītāsu	in the Śrīmad Bhagavad Gītā
upaniṣatsu	among the Upaniṣads
brahma vidyāyām	in the science of the Absolute
yoga śāstre	in the scripture of Yoga
śrī kṛṣṇārjuna saṁvāde	in the dialogue between Kṛṣṇa and Arjuna
bhaktiyogaḥ	the path of devotion
nāma	named
dvādaśaḥ adhyāyaḥ	the twelfth chapter

4 Line-by-Line Meaning

(First line) Om Tat Sat! Thus, in the Śrīmad Bhagavad Gītā – which is among the Upaniṣads, in the science of the Absolute and the scripture of Yoga,
(Second line) in the dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna, ends the twelfth chapter named "The Yoga of Devotion."

5 Full Mantra Meaning

"Om! That is the Absolute Truth. Thus, in the Śrīmad Bhagavad Gītā – which is among the Upaniṣads, within the science of the Supreme and the scripture of Yoga, in the dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna, concludes the twelfth chapter entitled 'The Path of Devotion.'"

6 Deep Spiritual Inner Meaning

• This concluding mantra affirms the holistic authority and triune essence of the Gītā.
• "Om Tat Sat" – These three sacred syllables symbolize Brahman (tat), the individual soul (sat), and their non-dual union (om).
• "Gītāsu upaniṣatsu" establishes the Gītā as the essence of the Upaniṣads.
• "Brahma vidyāyāṁ yoga śāstre" reveals its dual nature as both supreme knowledge (jñāna) and practical discipline (kriyā).
• "Bhaktiyogo nāma" declares that all paths ultimately converge in loving devotion (bhakti).